W dniu 11.03.2026 r. naszym gościem była p. mgr Katarzyna Grolik – pedagog, logopeda, mediator sądowy i pozasądowy; przedstawiła zagadnienie zdrowia w różnych jego aspektach.
Jak Twoje zdrowie ? – pytamy.
Odpowiadamy – może być, jakoś leci, boli mnie … itp.
1. Zdrowie fizyczne – to stan, w którym organizm funkcjonuje prawidłowo, a narządy i układy pracują bez zakłóceń.
2. Zdrowie psychiczne – każdy ma jakieś wyobrażenie, ale nie musi ono być prawdziwe.
Ważna jest emocjonalna równowaga oraz poczucie sprawstwa i cel.
3. Zdrowie społeczne – to zdolność jednostki do nawiązywania i utrzymywania zdrowych relacji
z innymi oraz umiejętność funkcjonowania w społeczeństwie. Ważne jest spędzanie czasu
z przyjaciółmi, aktywność fizyczna i równoważenie czasu spędzanego w towarzystwie i poza nim.
Piramida potrzeb Maslowa (1908-1970). „Hierarchię potrzeb” opisał w artykule w „Psychical Review w 1943 roku.
To sekwencja potrzeb od najbardziej podstawowych do potrzeb wyższego poziomu, które aktywizują się dopiero po zaspokojeniu niższych. Maslow nie przedstawił swojej koncepcji w takiej formie. Została stworzona przez zniekształcenie pomysłów Maslowa przez konsultantów biznesowych. Generalnie obecnie przyjęto, że jej założenia nie zostały potwierdzone w badaniach empirycznych.
Obejmuje ona 4 warstwy.
1. Na samym dole są potrzeby fizjologiczne (dodano potrzeby seksualne).
Są to wymagania fizyczne do przetrwania człowieka (powietrze, woda, jedzenie, odzież i schronienie). Gdy są zaspokojone to człowiek może się rozwijać.
2. Potrzeba bezpieczeństwa związana z całym życiem obejmuje:
– bezpieczeństwo osobiste
– bezpieczeństwo ekonomiczne
– zdrowie i dobre samopoczucie
– zabezpieczenie przed chorobami i wypadkami.
3. Potrzeba przynależności (jest szczególnie silna w dzieciństwie).
Ludzie potrzebują przynależności i akceptacji wśród swoich grup niezależnie od ich wielkości. Większość ludzi potrzebuje stabilnego szacunku dla samego siebie i poczucia własnej wartości („wyższa” wersja). „Niższa” wersja własnej wartości to potrzeba szacunku ze strony innych.
My ludzie potrzebujemy pochwał. Wiele osób nie potrafi mówić komplementów ani przyjmować pochwał. Szkoda. Łatwiej przecież mówić, ładne rzeczy i widzieć uśmiech na twarzy interlokutora.
Doceniać należy codzienne rytuały: wspólne jedzenie posiłków, picie kawy, wspólne spacery trzymając się za ręce, itp. Nawet 40 lat po ślubie warto mówić partnerce (partnerowi) piękne rzeczy, kupić bukiet kwiatów, docenić wykonaną pracę (pamiętamy, że panowie również lubią komplementy). Należy wykorzystać dobry moment np. mocno zdenerwowany mąż wchodzi do mieszkania i mówi „Poważnie uszkodziłem samochód”- jeżeli mu powiemy „Całe szczęście, że Tobie nic się nie stało” , a przecież mamy dobre ubezpieczenie, to z pieniędzmi nie powinno być źle. Taka reakcja to będzie miód na jego serce.
4. Samorealizacja.
Maslow ocenia ten poziom jako pragnienie, żeby stać się najlepszym i osiągnąć wszystko to co możliwe (dążenie do pełnego rozwoju własnego potencjału, talentów i pasji).
Nie należy się zrażać drobnymi niepowodzeniami i próbować dalej. Zapraszamy rodzinę
i przygotowujemy pierogi według nowego przepisu. Niestety ocena gości jest jednoznaczna, tym razem mamo nie są one najlepsze. Ale następne na pewno będą.
Każdy realizuje te plastry piramidy na swój sposób. To są bardzo indywidualne rozwiązania.
Asertywność to umiejętność bezpośredniego wyrażania własnych opinii, potrzeb i uczuć w sposób jasny, stanowczy, ale szanujący granice innych ludzi. Niestety część osób myli asertywność
z chamstwem.
Kiedy dzieci już dorosną musimy pamiętać o umiejętnym stawianiu granic. Czasami nasze dzieci uważają, że możemy się opiekować wnukami i to jest dla nas nagroda. Trzeba ich spokojnie z tego błędu wyprowadzić i wyznaczyć ramy czasowe kiedy to będzie możliwe.
My sami odbieramy sobie prawo do szczęścia – „bo nam nie wypada”. Uczmy się języków obcych, nowych tańców (bachata, zumba), chodźmy na wykłady, ćwiczenia .
Czego nie doćwiczysz to dośmiejesz J
Nie zapominajmy się śmiać (często i głośno) ponieważ wtedy :
– rozluźniamy mięśnie twarzy
– poprawiamy pracę serca i płuc (dotleniamy organizm)
– redukujemy stres (obniża się poziom hormonów stresu – kortyzolu i adrenaliny) co działa relaksująco
na organizm
– wydzielają się endorfiny, które wywołują uczucie euforii i poprawiają samopoczucie
– poprawia się perystaltyka jelit (z wiekiem się pogarsza)
– wspólny śmiech zbliża ludzi, poprawia komunikację.
Śmiech jest bardzo dobry ale nie zastąpi kontrolnych badań i wizyt u lekarza. Ludzie blokują się kiedy usłyszą, że powinniśmy udać się do psychologa, lub co gorsza do psychiatry. Jeżeli chcemy być wyleczeni, to powinniśmy korzystać z usług profesjonalistów.
Choroby nowotworowe najczęściej diagnozowane u kobiet w Polsce to:
– rak piersi (najczęściej diagnozowany), ok.25 %)
– rak jelita grubego (silnie związany ze stylem życia)
– rak płuca (główna przyczyna zgonów nowotworowych).
Ważna jest regularna profilaktyka: mammografia, cytologia i kolonoskopia.
Najczęstsze nowotwory u mężczyzn w Polsce to:
– rak prostaty (23%), często rozwija się bezobjawowo
– rak płuca (główna przyczyna zgonów nowotworowych)
– rak jelita grubego, w tym rak okrężnicy i odbytnicy (11-12 %).
Ważne są regularne wizyty u urologa oraz badania przesiewowe.
W innych krajach, gdzie ludzie lepiej się kontrolują wymienione powyżej nowotwory nie mają tak wysokiej śmiertelności.
Niestety część seniorów rzadko odwiedza dentystę, co może prowadzić do wielu chorób.
Niektóre kobiety narzekają na suchość pochwy, ale bagatelizują problem mówiąc „to już jest poza mną”. To błąd.
Najgorszy stereotyp to „Nie pójdę do lekarza bo mi coś znajdą”. Późne wykrycie choroby znacznie zwiększa ryzyko ciężkiej choroby lub zgonu.
Zadanie domowe
Wstajemy rano, idziemy do łazienki, stajemy przed lustrem i mówimy sobie trzy miłe rzeczy.
Z początku to może być trudne, trzeba próbować się przełamać, nie myśleć negatywnie o osobie, która zaleciła ten sposób; można nawet zacząć od jednej miłej rzeczy.
Jeżeli się nam to uda to najpóźniej po 3 miesiącach zauważymy, że jesteśmy lepiej, pozytywnie odbierani.
Notatkę opracował: Henryk Duda
W dniu 28.01.2026 r. wysłuchaliśmy informacji pracowników Urzędu Statystycznego –
Oddziału w Bytomiu: p. Anny Bartosik i p. Beaty Rogóż o „Zasobach informacyjnych statystyki publicznej”.
Główny Urząd Statystyczny (GUS) funkcjonuje w polskim systemie prawnym i organizacyjnym jako
centralny organ administracji rządowej.
Status prawny: GUS to jednostka budżetowa, która podlega Prezesowi Rady Ministrów.
Zadania: GUS jest odpowiedzialny za zbieranie, analizowanie i udostępnianie danych statystycznych dotyczących różnych dziedzin życia społecznego i gospodarczego Polski.
Struktura: w skład statystyki publicznej, oprócz Głównego Urzędu Statystycznego (centrali), wchodzą jednostki terenowe, czyli urzędy statystyczne. Ich liczba pokrywa się z liczba województw.
Metainformacje: GUS definiuje podstawowe pojęcia stosowane w statystyce publicznej, takie jak podmioty gospodarki narodowej, jednostki lokalne czy jednostki prawne (w systemie REGON).
Metainformacje: GUS definiuje podstawowe pojęcia stosowane w statystyce publicznej, takie jak podmioty gospodarki narodowej, jednostki lokalne czy jednostki prawne (w systemie REGON).
Pracę urzędów reguluje Ustawa z dnia 29 czerwca 1995, o statystyce publicznej (Dz. U. 2024. 1799 ze zm.),określająca zasady i tworząca podstawy rzetelnego, obiektywnego profesjonalnego
i niezależnego prowadzenia badań statystycznych.
Głównymi podmiotami przekazującymi dane do urzędów statystycznych są:
– podmioty gospodarcze (firmy i przedsiębiorstwa).
– instytucje i urzędy administracji publicznej (Policja, służby zatrudnienia, ZUS, gminy).
– osoby fizyczne.
– podmioty lecznicze.
Dane są zbierane głównie elektronicznie poprzez systemy informatyczne.
Badania ankietowe GUS z udziałem osób fizycznych prowadzone są na zasadzie udziału dobrowolnego. Wyjątek od tej zasady stanowią spisy powszechne oraz badania rolnicze, w których udział jest obowiązkowy.
Ankieterzy GUS zawsze legitymują się danymi: imię, nazwisko, nr legitymacji (na żądanie), które można sprawdzić na stronie GUS lub dzwoniąc na infolinię w godzinach: 8:00 do 20:00
Ankieterzy posługują się nr tel.: 22 828 8888
Realizują cel badawczy: (pytania dotyczą statystyk, a nie danych osobowych czy wrażliwych).
Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2025 zawiera zestaw statystyk dotyczący Polski oraz ważniejszych zróżnicowań regionalnych i porównań międzynarodowych.
Prezentujące działalność GUS przedstawiły poniższe informacje:
W końcu 2025 roku liczba ludności spadła o ok. 157 tysięcy i wynosi 37,332 mln, Przy wskaźniku feminizacji (ok. 107 kobiet na 100 mężczyzn) stanowią one około 51,6% populacji.
W miastach jest to 112 kobiet na 100 mężczyzn. W wieku 70 + jest około160 pań na 100 panów.
W 2024 r. przeciętny okres życia mężczyzn w Polsce wyniósł 74,9 lat, a kobiet 82,3 roku.
Chłopców rodzi się więcej niż dziewczynek. Około 40 roku życia, ilość się zrównuje, potem ilościową przewagę uzyskują kobiety.
Średni wiek zawierania pierwszego małżeństwa w 2025 roku kontynuuje trend wzrostowy i wynosi 28-29 lat dla kobiet i 30-31 lat dla mężczyzn.
Urząd Statystyczny w Katowicach opracował wydawnictwo: „Województwo Śląskie w liczbach 2024.”
Oto kilka informacji tam zawartych.
Gęstość zaludnienia 350,3 na km2 (średnia dla Polski to 119,9 na km2 , podlaskie 56 na km2).
Mediana wieku dla ludności Śląska wynosi 44,3 lat (dla Polski wynosi 42,8 lat.)
Współczynnik urbanizacji wynosi 75,8 % i jest najwyższy w Polsce.
Bezrobocie rejestrowane wynosi 3,6 % (tylko Wielkopolska ma mniejsze – 3,0 %).
Śląsk posiada najwięcej w kraju dróg publicznych o utwardzonej nawierzchni 177 km/ 100 km2 ,
(średnia dla Polski to 101,5 km / 100 km2 ).
Lesistość w województwie śląskim wynosi 32,2% (średnio w Polsce ok. 30 %)
Najwięcej osób mieszka w województwie mazowieckim – ok. 5,5 mln.
Drugą pozycję zajmuje województwo śląskie – ok. 4,32 mln.
Na trzecim miejscu województwo wielkopolskie – ok. 3,5 mln.
Do użytku w województwie śląskim oddano 4,02 mieszkań /1000 ludności.
Liderem jest województwo pomorskie 7,8 mieszkań /1000 ludności.
Przeciętna powierzchnia użytkowa mieszkania na Śląsku wynosi 94,0 m2 (średnio w kraju 90,0 m2 ).
W województwie śląskim meszka 1,2 mln osób w wieku powyżej 60 lat.
Około 600 000 osób ma od 60 – 70 lat.
Słuchaczy UTW było w woj. śląskim 12 419 (31.12.2023).
Województwo śląskie posiada 73 gminy miejskie i miejsko-wiejskie oraz 19 miast na prawach
powiatu.
Katowice mają ok. 279 000 mieszkańców, Częstochowa 206 000, Sosnowiec 188 000, Gliwice 169 900, Bielsko-Biała 165 800, Zabrze 153 900, Bytom 147 760, Świętochłowice 45 430.
Największa gęstość zaludnienia jest w Świętochłowicach 3416/ km2 i w Chorzowie 3019/ km2 .
Najwięcej UTW w Polsce znajduje się w województwie mazowieckim – około 80, a województwie śląskim ponad 70. W całym kraju jest ich ponad 700.
Statystycy co 10 lat przeprowadzają spisy powszechne.
Ostatni Powszechny Spis Rolny odbył się w okresie od 01.09 do 30.11. 2020 roku.
Ostatni Narodowy Spis Powszechny trwał od 01.04 do 30.09.2021 r. (wydłużony do 6 miesięcy ze względu na pandemię). Od poprzedniego spisu w 2011 roku ilość mieszkańców kraju zmniejszyła się o około pół miliona.
W 2024 roku 111 gmin ze 167 w województwie śląskim zanotowało ubytek mieszkańców. Najwięcej w Bytomiu, Zabrzu i Świętochłowicach.
Notatkę z wykładu sporządził: Henryk Duda
W dniu 26.01.2026 r. wysłuchaliśmy wykładu dr Patrycji Stawiarskiej
pt. „Proaktywna późna dorosłość” z Zakładu Psychologii Klinicznej i Zdrowia
Uniwersytetu SWPS.
George Eliot (1819- 1880), właściwie Mary Ann Evans, angielska pisarka epoki wiktoriańskiej napisała „Nigdy nie jest za późno, by stać się tym, kim moglibyśmy się stać”. To hasło przypomina, że bez względu na wiek czy dotychczasowe doświadczenia, zawsze można zmienić swoje życie, realizować marzenia i podążać nową ścieżką.
Jak wynika z danych GUS, udział osób starszych w ogólnej populacji wyniósł w 2021- 25,7%.
GUS przewiduje, że w 2050 roku wzrost względem roku 2021 wyniesie 40,8%.
Zbigniew Woźniak wskazuje na rolę profilaktyki wobec osób starszych, która jest warunkiem proaktywności.
Starzenie się to proces który składa się z trzech aspektów wyróżnionych na podstawie sfery biologicznej, psychologicznej i społecznej.
W takich krajach jak np. Niemcy, Holandia – starość ma bardziej pozytywną konotację, aniżeli w Polsce.
Erik Erikson (1902-1994), twórca teorii rozwoju psychospołecznego, wyodrębnił w niej 8 faz rozwojowych, z których ostatnia to późna dorosłość. Każda z 8 faz zawiera w sobie zadania rozwojowe, którym człowiek może sprostać lub ich nie spełnić.
Proaktywna późna dorosłość skupia się:
– na maksymalnym rozwoju seniorów
– wykorzystaniu strategii radzenia sobie poprzez dobranie odpowiednich zasobów oraz ich
wzmacnianie.
Co oznaczaposiadanie zasobów ?
Osoby stosujące strategie proaktywne:
– są w stanie wyznaczać i osiągać cele (moje życie i działania mają sens)
– koncentrują się na przewidywaniu sytuacji stresowych, a także na wzmacnianiu zasobów
– są w stanie poprosić o pomoc oraz jej udzielić, a trudności traktują jak wyzwania (trzeba umieć i chcieć to zrobić).
Konkretnymi kryteriami późnej dorosłości są:
Aktywność w okresie późnej dorosłości najczęściej dzielimy na:
– formalną (wolontariat, organizacje społeczne, uczestnictwo w stowarzyszeniach,
– nieformalną (to działania podejmowane wśród rodziny, przyjaciół, znajomych, sąsiadów)
– samotniczą co oznacza indywidulne hobby oraz rozwijanie swoich zainteresowań.
Aktywność seniora stwarza możliwość reorganizacji jego życia oraz zwiększa umiejętności adaptacyjne.
Nie wpada się w depresję „po utracie”. Trzeba być w relacjach i zmienić życie (niekoniecznie nowy partner). Bycie członkiem UTW, Klubu Seniora itp. ułatwia adaptację.
Jak działa psychika ?
Zależności psychosomatyczne – ważne dla zrozumienia i profilaktyki zdrowia jego zaburzeń.
Mniej ważne jest to czego doświadczamy od tego jak się do tego odnosimy.
1. Nie, to już koniec.
Duże dawki kortyzolu działają niszcząco na organizm. Dajemy sygnał do mózgu, że nie ma nadziei.
2 . Będzie trudno ale trzeba działać aby było lepiej.
Przy pozytywnym nastawieniu człowieka czas rekonwalescencji się skraca.
Myśli i emocje, a zdrowie.
Ocena zdarzeń ma 3 kategorie:
– krzywda, strata
– zagrożenie
– wyzwanie (będę się starać).
Zachowania prozdrowotne.
Zachowania zdrowotne to reaktywne, nawykowe, celowe formy aktywności człowieka na gruncie wiedzy obiektywnej o zdrowiu i subiektywnego przekonania- we wzajemnym związku ze zdrowiem.
1. Zachowania nawykowe – stabilne wzory zachowań, wynik socjalizacji i wpływów
kulturowych, tradycji (trudne do zmiany).
2. Zachowania intencjonalne – podejście podmiotowe i indywidualna świadomość, często
pojawiają się w sytuacji zmiany życiowej i rozwojowej (np. choroba) – możliwe do
kształtowania.
Potrzebna jest intencja, ale chcieć to za mało. Muszą być możliwości jak to zaplanować i uzgodnić
z bliskimi ( nie mogę się opiekować wnukami w środy od 16-19 bo mam wykłady na UTW).
Poczucie sensu życia.
Relacje międzyludzkie, pasje, samorozwój, pomoc innym – jako źródła poczucia sensu życia.
Refleksja, odpowiedzialność i działanie jako warunek doświadczenia poczucia sensu życia.
Pani dr Patrycja Stawiarska poleciła słuchaczom książkę „Człowiek w poszukiwaniu sensu”. Napisał ją Viktor Emil Frankl (1905-1997, austriacki psychiatra i psychoterapeuta).
Notatkę sporządził: Henryk Duda Słuchaczy UTW, którzy chcą otrzymać e-mailowo wykład dr Patrycji Stawiarskiej proszę o kontakt z panią Prezes Krystyną Rawską.
W dniu 14 stycznia 2026. słuchacze wzięli udział w prezentacji połączonej z prelekcją nt.: Bezpieczeństwa Seniorów, przedstawionej przez funkcjonariuszy Komendy Miejskiej Policji w Świętochłowicach.
W spotkaniu uczestniczyli :
z-ca Komendanta KMMO – mł. inspektor Monika Francikowska
sierż. sztabowy Agnieszka Ściebura
aspirant sztabowy Rafał Gabryś
mł. aspirant Rafał Kamiński
Nasi goście poruszyli następujące zagadnienia:
Co to jest bezpieczeństwo dla seniora?
– bezpieczeństwo w domu (dobre zamki, nie wpuszczanie obcych, porządek) i poza domem (odblaski, unikanie noszenia dużych kwot),
– aspekty zdrowotne (wizyty lekarskie, aktywność fizyczna i umysłowa, dostosowanie
mieszkania do potrzeb np. poręcze),
– aspekty finansowe (ubezpieczenie, unikanie oszustw)
– bezpieczeństwo cyfrowe (ostrożność w sieci: telefon, komputer, internet)
– aspekty psychologiczne (kontakty społeczne).
Seniorzy często ufają nieznajomym, a wystarczy zostawić uchylone drzwi, aby przynieść szklankę wody osobie która o to prosi, aby stracić torebkę z zawartością, która często jest
w przedpokoju. Zalecenie : nie otwieraj drzwi obcym.
Badanie potrzeb społecznych seniorów (2025 r.) ujawniło, że prawie 40% badanych doświadczyło próby oszustwa, przy czym prawie 8% niestety padło jego ofiarą. Jest to problem o poważnej skali.
50% badanych seniorów deklaruje potrzebę zwiększenia swojego bezpieczeństwa poprzez udział w szkoleniach dotyczących oszustw. Dlatego należy prowadzić kampanię ”Bezpieczny Senior – Stop manipulacji. Nie daj się oszukać”. Poważnym problemem jest zapewnienie szerokiego udziału seniorów w tych szkoleniach, aby nie kończyło się wszystko na deklaracjach.
Oszuści zmieniają scenariusze tradycyjnych oszustw takich jak:
– „na wnuczka” – seniorzy zdenerwowani np. rzekomym wypadkiem wnuczka/wnuczki, sami wymieniają ich imiona, a następnie wyciągają oszczędności ze schowków (lub nawet idą po nie do banku) i zmanipulowani oddają pieniądze oszustom.
Zawsze należy po zakończeniu rozmowy zadzwonić do wnuczka (wnuczki) lub ich rodziców, aby się przekonać czy ulegli wypadkowi.
Słuchacze obejrzeli filmik o wyłudzaniu pieniędzy „na wnuczka”.
– „na policjanta” – przestępcy informują, że senior uczestniczy w szerokiej akcji policji, ale przestępcy znają okolicznych policjantów, więc senior ze swoimi pieniędzmi ma iść w określone miejsce, aby je przekazać, a wtedy policjanci złapią oszustów na gorącym uczynku.
Policja nigdy nie prosi o przekazanie im pieniędzy.
– „na pracownika banku” –informują seniora , że ktoś włamuje się na jego konto i należy natychmiast przelać pieniądze na nowe „bezpieczne konto” lub proszą o podanie loginu i hasła aby natychmiast ścigać przestępców.
Nikomu nie wolno podawać loginu i hasła do swojego konta i należy przerwać rozmowę i skontaktować się ze swoim bankiem.
Nie należy wierzyć we wspaniałe inwestycje, które przynoszą oszałamiające zyski. Trzeba tylko wpłacić pieniądze na konto i to szybko bo takiej okazji nie można zmarnować.
Te pieniędzy z pewnością należy uznać za stracone.
Wymienione metody ciągle są w użyciu.
Aktualnie pojawiają się fałszywi pracownicy gazowni (badanie szczelności instalacji, wyciek gazu), Taurona, opieki społecznej, ZUS-u itd. Należy sprawdzać ogłoszenia które zamieszcza administrator budynku, czy rzeczywiście taki przegląd jest przewidziany. Można odmówić ich wpuszczenia do mieszkania i umówić się na inny termin, aby później sprawdzić wiarygodność tych osób.
Często zdarzają się oszustwa na Blika.
Te oszustwa realizowane są nagłymi prośbami od znajomego o przekazanie pieniędzy (bankomat się zepsuł, zapomniałem portfela itp.)
Zawsze należy to weryfikować, zadzwonić do tej osoby czy rzeczywiście znalazła się w takiej sytuacji.
Należy ustawić sobie limity pobierania ś4rodków na niskich poziomach, co minimalizuje straty.
Bezpieczeństwo pieszych w ruchu drogowym.
Kierowca ma obowiązek ustąpić pierwszeństwa pieszym zbliżającym się do przejścia.
Nie wolno nagle wkraczać na pasy. Prowadzenie rozmów tuż przy przejściu dla pieszych zakłóca ruch, bo kierowca nie wie jak reagować. Należy używać odblaskowych, opasek, siateczek lub elementów odblaskowych na kurtkach.
Zawsze należy zachować czujność i rozglądać się uważnie.
Pojazdy należy zawsze prowadzić na trzeźwo. Kilka piw może nam zmarnować całe życie.
Zaprezentowano spot (nagrany wspólnie z Urzędem Miejskim w Świętochłowicach)
o skutkach prowadzenia pojazdu pod wpływem alkoholu.
Można było przymierzyć różne okulary, aby zorientować się co widzi człowiek, który ma we krwi 1,5 promila alkoholu albo znajduje się po zażyciu działki marihuany.
Następnie, obecni na spotkaniu: mł. aspirant Rafał Kamiński i aspirant sztab. Rafał Gabryś, przedstawili dzielnicowych ze wszystkich 8 Rejonów w Świętochłowicach.
Zachęcili także do korzystania ze strony internetowej świętochłowickiej Policji, która może wskazać gdzie można zasięgnąć pomocy lub informacji.
Notatkę sporządził: Henryk Duda
W dniu 7 stycznia 2026 roku wysłuchaliśmy wykładu prof. dr hab. inż. Czesławy Rosik-Dulewskiej
o wyzwaniach jakie stoją przed ochroną środowiska w XXI wieku.
Pani profesor jest członkiem rzeczywistym PAN w Wydziale IV Nauk Technicznych od grudnia 2021 roku.
Od 2019 roku pełni funkcję przewodniczącego Rady Kuratorów Wydziału IV PAN.
Pracuje jako profesor w Instytucie Podstaw Inżynierii Środowiska Polskiej Akademii Nauk w Zabrzu. Zaprojektowała i opatentowała pierwszą w Polsce wielkoskalową instalację do odzysku ciepła odpadowego z energetyki.
Jest członkiem siedmiu redakcji naukowych czasopism o zasięgu międzynarodowym oraz Redaktor Naczelną „Archives of Environmental Protection”.
Wiedza pomaga pewne rzeczy zrozumieć, dlatego warto się uczyć.
Czym się różni ochrona środowiska od inżynierii środowiska?
Ochrona środowiska to obszerna dziedzina zajmująca się kompleksowym podejściem do ochrony przyrody.
Inżynieria środowiska to jej praktyczna odnoga skupiająca się na projektowaniu, budowie i eksploatacji systemów technicznych (technologii), które realizują cele ochrony środowiska.
Ochrona środowiska, to: racjonalne kształtowanie środowiska, racjonalne gospodarowanie zasobami przyrodniczymi, przeciwdziałanie negatywnym wpływom (zanieczyszczenia),przywracanie elementów przyrodniczych do stanu właściwego.
Zrównoważony rozwój to łączenie potrzeb ekonomicznych i społecznych z ochroną środowiska.
Chodzi o odpowiedzialne korzystanie z zasobów, aby zapewnić dobrobyt i stabilność na długi czas, integrując ekologię, społeczeństwo i gospodarkę.
Definicja inżynierii środowiska z II Kongresu Nauki Polskiej (1973) kładła nacisk na działania inżynierskie mające na celu utrzymanie równowagi ekologicznej, samoregenerację środowiska, a w przypadku dewastacji – jego przywrócenie, obejmując takie dziedziny jak unieszkodliwianie odpadów, melioracje, zaopatrzenie w wodę i ochronę powietrza.
Najpoważniejsze zagrożenia
Efekt cieplarniany to naturalne zjawisko zatrzymywania ciepła w atmosferze Ziemi przez gazy cieplarniane (CO2, metan, para wodna), które podgrzewają planetę do temperatury umożliwiającej życie. Działalność człowieka nasila ten proces prowadząc do globalnego ocieplenia i ekstremalnych zmian klimatu. Gazy te pochłaniają promieniowanie cieplne Ziemi, odbijając je z powrotem, co przypomina działanie szklarni.
Kwaśne deszcze. Dwutlenek siarki SO2 (także powstający z niego trójtlenek SO3) jest odpowiedzialny za kwaśne deszcze, które niszczyły zabytki i lasy (np. w Sudetach) i zakwaszały niektóre jeziora. Montaż urządzeń odsiarczających radykalnie zmniejszył emisję dwutlenku siarki (o 72% w latach 1990-2011). Radykalnie zmniejszono też zawartość siarki w oleju opałowym i napędowym. Jednak w wielu miejscowościach w sezonie grzewczym stężenia SO2 bywają na tyle duże, że stanowią zagrożenie dla zdrowia.
Smog. Polska jest czołówce najbardziej zanieczyszczonych smogiem krajów Europy ( pył zawieszony: PM 10, PM2,5). Polska często odnotowuje najwyższe w Europie stężenie benzo(a)pirenu w powietrzu, który jest rakotwórczy (niska emisja, spaliny, emisje z przemysłu, dym z wyrobów tytoniowych).
W rankingach 50 najbardziej zanieczyszczonych miast UE liczba polskich miast wahała się od 21 (2024 rok) do 35 wcześniej.
Mikroplastik (cząstki mniejsze od 5 mm) to ukryte zagrożenie, które znajduje się wszędzie – w wodzie pitnej, glebie, powietrzu i produktach spożywczych Jest to zagrożenie światowe – wytworzono już ich około 8 miliardów ton. Oczyszczalnie ścieków nie potrafią go usunąć. Naukowcy z Newcastle University na dnie Rowu Mariańskiego znaleźli skorupiaka a w nim mikroplastik. W krajach skandynawskich medycy znaleźli mikroplastik w mózgach ludzi.
Niska emisja.
Walka z niską emisja polega na modernizacji źródeł ciepła (wymiana pieców na gazowe, pompy ciepła, przyłączenie do sieci cieplnej), termomodernizacji budynków, ograniczenie ruchu samochodowego, preferowanie transportu publicznego, stosowaniu paliw lepszej jakości oraz odnawialnych źródeł energii (OZE).
Wielka Pacyficzna Plama śmieci to ogromne, dryfujące skupisko odpadów, głównie plastikowych, zgromadzone przez prądy oceaniczne w północnym Pacyfiku, między Kalifornią, a Hawajami, o powierzchni ponad 1,5 mln km2 (Polska ma 312 tysięcy km2). Plastik jest zjadany przez zwierzęta morskie, powoduje ich śmierć, a także staje się siedliskiem dla inwazyjnych gatunków.
Gospodarka wodna.
Woda może być tym dla XXI wieku czym ropa naftowa dla XX wieku. Zasoby słodkiej wody w Polsce są znacznie poniżej średniej UE (22 miejsce na 27 krajów), około 1600m3 /osobę/rok. Zachowujemy się tak jak byśmy jej mieli bardzo dużo. Wody powierzchniowe (rzeki, jeziora) stanowią ponad 70% zasobów, a wody podziemne < 30%.
Od 2005 roku według ramowej dyrektywy wodnej obowiązującej w UE jakość wód powierzchniowych należy klasyfikować na podstawie pięciu poziomów stanu ekologicznego.
Obecnie w I klasie czystości wód powierzchniowych jest 2% a w drugiej 8%.
60% (jezior i zbiorników sztucznych) oraz 69% rzek nie spełnia warunków czystości.
Zagrożenie suszami obejmuje już 25 %, a powodziami 6% terytorium naszego kraju.
Zanieczyszczenia komunalne szczególnie w małych miejscowościach są problemem, chociaż w 2023 roku istniało w Polsce 3249 oczyszczalni komunalnych (z czego tylko 25% o podwyższonym usuwaniu związków biogennych). W 2022 roku pracowały 854 oczyszczalnie przemysłowe.
Główne zadania ochrony wód :
Zapobieganie, ograniczanie i eliminowanie zanieczyszczeń.
Poprawa jakości już zanieczyszczonych wód.
Ochrona zasobów wód podziemnych (przed ich pogorszeniem).
Uchwycenie wód opadowych (zbieranie deszczówki).
Ochrona przed suszą i powodziami.
Zaspokojenie potrzeb związanych z turystyką, sportem i rekreacją.
Zanieczyszczenie powietrza.
90 % Polaków uznaje zanieczyszczenie powietrza za przyczynę poważnych chorób, z chorobami płuc kojarzy je 80 %, ale tylko 43 % Polaków wiąże z tym problemy sercowo-naczyniowe.
Narażenie na oddychanie powietrzem złej jakości, szacowane jest na około 40 tysięcy przedwczesnych zgonów rocznie.
W tej dekadzie w Polsce zablokowano budowę trzech nowoczesnych spalarni odpadów. Straciliśmy pieniądze z obszaru spójności. Jest to trudne do zrozumienia ponieważ normy emisji zanieczyszczeń dla spalarni są bardziej restrykcyjne niż dla zakładów przemysłowych, które zbudowaliśmy.
Najważniejszym zagrożeniem zdrowotnym są pyły (PM10, PM2,5, PM1).
W dni ze złą jakością powietrza tylko 44% Polaków zamyka okna i unika wietrzenia, a 37 % unika wychodzenia na zewnątrz, tylko 19% korzysta z oczyszczaczy powietrza w pomieszczeniach.
AOT40 to wskaźnik służący do oceny negatywnego wpływu ozonu przyziemnego na roślinność (uprawy, lasy), w okresie wegetacyjnym, głównie od maja do lipca. Im wyższa wartość AOT40, tym większe narażenie roślinności na szkodliwy ozon w danym regionie.
Dyrektywa IED w sprawie emisji przemysłowych.
Jej celem jest zapobieganie szkodliwym emisjom przemysłowym i ich redukcja.
Polityka klimatyczna UE w Polsce.
Realizowana jest ona głównie przez pakiet „Gotowi na 55”, dąży do redukcji emisji o 55% do 2030 r.
i neutralności klimatycznej do 2050 roku. Polska negocjuje przesunięcia i cele, stawiając na transformację,
z oporem przed zbyt szybkim odchodzeniem od węgla, mając własne cele energetyczne.
System Handlu Emisjami (ETS2), od 2028 roku obejmie emisje z ogrzewania budynków i transportu co podniesie ceny.
Polityka klimatyczna UE wymusza na Polsce głęboką transformację energetyczną i gospodarczą.
Ochrona gleb.
Najważniejszą funkcją gleby jest podtrzymywanie życia.
Rolnictwo powinno być zrównoważone – stosowanie nawozów naturalnych i organicznych, rotacja upraw, spulchnianie gleby.
Maksymalne ograniczenie przeznaczania gruntów rolnych na cele nierolnicze.
Ograniczenie działania erozji wodnej i wietrznej (rekultywacja terenów zdegradowanych, odbudowa torfowisk, pasy ochronne na stokach, zadrzewienia śródpolne).
Podstawy gospodarki odpadami.
Chętni mogą zapoznać się z VI wydaniem książki pani prof. Czesławy Rosik-Dulewskiej o tym samym tytule.
Zapobieganie powstawania odpadów (ZPO) polega na zmniejszaniu ich ilości u źródła poprzez świadome wybory konsumenckie, takie jak kupowanie produktów w dużych opakowaniach, unikanie jednorazówek, zabieranie własnych toreb na zakupy, wybieranie produktów wielorazowego użytku, naprawianie zepsutych rzeczy, kompostowanie bioodpadów (jeżeli mamy ogródek), kupowanie produktów trwałych, co wspiera gospodarkę w obiegu zamkniętym oraz minimalizowanie marnowania żywności i papieru. Należy oddawać niepotrzebne ubrania, meble, sprzęty potrzebującym lub organizacjom. Powinniśmy przekazywać przeczytane gazety i książki.
Aby móc naturą kierować trzeba ją dobrze rozumieć i jej słuchać.
Wykorzystanie ciepła odpadowego polega na odzyskiwaniu i ponownym użyciu energii cieplnej z procesów przemysłowych, komunalnych czy infrastrukturalnych do ogrzewania budynków, podgrzewania wody użytkowej, suszenia materiałów lub produkcji energii elektrycznej lub chłodu.
Już 30 lat temu nauka proponowała przemysłowi wykorzystywanie ciepła odpadowego. Szału nie było pomimo wyliczeń pokazujących zyski. Szkoda. Obecnie wykorzystuje się ciepło odpadowe w wielu obszarach.
Dopiero teraz jest to ważne.
Notatkę sporządził: Henryk Duda
W dniu 10 grudnia 2025 r. wysłuchaliśmy wykładu prof. zw. dr hab. Irmy Koziny pt. „Dworzec z historią”.
Jak to się stało, że niewielka wieś, na rubieżach Królestwa Prus została metropolią. Około 1840 roku artysta z Kowar wykonał grafikę wsi Katowice. Był tam tylko jeden murowany dom (gospoda). W 1836 r. radca F. T. Krause przedstawił projekt połączenia kolejowego Górnego Śląska z Wrocławiem. Wytyczono przebieg linii przez miasta: Gliwice, Zabrze, Świętochłowice i Mysłowice. W 1837 r. utworzono Spółkę Akcyjną Kolei Górnośląskiej. Przebieg linii zmieniono po interwencji („walizka pieniędzy”) Franza von Wincklera. W 1841 roku powołano Towarzystwo Kolei Górnośląskiej. Linię Wrocław – Mysłowice oddawano do użytku etapami, z czego odcinek Świętochłowice – Katowice – Mysłowice w październiku 1846 roku.
Mieszkańcy polskiej wsi nie chcieli jej uprzemysłowienia, zdając sobie sprawę z tego że pociągnie to za sobą przekazanie władzy właścicielom zbudowanych tu kopalni, hut i innych zakładów.
Franz von Winckler (1803-1851), był sztygarem, a później zarządcą kopalni „Maria”
w Miechowicach. Po śmierci właściciela Franza Aresina został zarządcą jego całych dóbr.
Poślubił (1833) wdowę po Franzu Aresinie, Marię zwaną Różą Śląska i powiększył własność poprzez zakup dóbr rycerskich Bogucice-Katowice z osadami Karbowa i Brynów.
W 1840 roku król pruski Fryderyk Wilhelm IV nadał mu tytuł szlachecki. Zarząd swoich dóbr Winckler zlokalizował w Katowicach, a ich zarządcą ustanowił swojego przyjaciela Friedricha Grundmanna (1804-1887), którego poznał w szkole górniczej w Tarnowskich Górach. Po śmierci Wincklera Grundmann stał się zarządcą dóbr całego jego majątku. W 1855 roku otrzymał tytuł tajnego radcy.
W 1856 roku Friedrich Grundmann zlecił architektowi M. Notebaumowi przygotowanie planu rozbudowy miejskiej Katowic. Skutecznie zabiegał wraz z zięciem dr Richardem Holtze o nadanie Katowicom praw miejskich. Był jednym z głównych fundatorów katowickiego kościoła ewangelicko-augsburskiego pod wezwaniem Zmartwychwstania Pańskiego. Większość obiektów Grundmanna została zniszczona (neorenesansowa willa – na rogu Warszawskiej i Bankowej, dwór Thiele Wincklerów w Miechowicach, cmentarz ewangelicki gdzie spoczywał).
Córka Wincklera – Waleska z jego pierwszego małżeństwa z Alwiną Kalide, wyszła za mąż za Huberta von Thiele i małżonkowie kontynuowali gospodarcze dzieło ojca. W 1853 r. w parku (obecnie Powstańców Śląskich) postawiono pomnik Franza von Wincklera (zniszczony po II wojnie światowej). Stacja Katowice powstała w 1846 roku, wówczas w szczerym polu między wsiami Dąb – Szopienice. Pierwszy budynek dworca był prymitywnym obiektem z muru pruskiego. Dzięki tej stacji (możliwość transportu), nastąpił szybki rozwój Katowic związany
z powstawaniem nowych zakładów przemysłowych. Zdecydowano, że dyrekcja kolei będzie w Katowicach. Do pracy sprowadzono około 300 niemieckich urzędników z rodzinami wyznania protestanckiego.
Stary dworzec kolejowy był modernizowany. Na terenie obecnej Dworcowej 4 była restauracja Simona Loebingera; ptzy ul. Dworcowa 6 mieściła się siedziba zarządu dworca, tam też były kasy. Przy Dworcowej 8 funkcjonował dworzec towarowy. W kolejnych latach
w poszczególnych budynkach swoje siedziby miały: bank, lokale gastronomiczne, komisariat, urząd pocztowy oraz wytwórnia wód gazowanych.
W 1865 roku Katowice uzyskały prawa miejskie na mocy rozporządzenia króla Prus Wilhelma I, co przyspieszyło rozwój miasta jako centrum przemysłowego i administracyjnego regionu. Pierwszym burmistrzem został Louise Diebel, miasto liczyło wówczas ok. 4500 mieszkańców.
W 1862 roku przy Grundmannstrasse zbudowano Starą Synagogę; mogła pomieścić 320 osób, a którą rozbudowano w 1883 roku.
W 1900 roku uroczyście otwarto Synagogę Wielką, która znajdowała się przy ulicy August-Schneiderstrasse (obecnie Mickiewicza) – mogła pomieścić 1120 osób. Była jednym
z najbardziej charakterystycznych budynków miasta. W 1901 roku odbył się tam Światowy Kongres Syjonistyczny. Synagoga została spalona przez Niemców we wrześniu 1939 roku.
Kompleks dworcowy wzniesiony w 1906 roku w stylu modernistycznym, składał się z hal dworcowych oraz dawnych budynków biurowych, mieszkalnych i usługowych.
W dwudziestoleciu międzywojennym część budynku zajmował Sąd Okręgowy.
Stary dworzec przestał pełnić swoje pierwotne funkcje i w 1975 roku został wpisany do rejestru zabytków. Kolej nie dbała o remonty. Z upływem czasu dworzec zaczął niszczeć
i zaczęła grozić mu rozbiórka. Protesty w obronie dworca zorganizowała prof. Irma Kozina. Na spotkanie popierające protest zjawili się tłumnie mieszkańcy miasta nie tylko studenci
i kadra akademicka. Panią profesor oskarżono o zorganizowanie nielegalnej manifestacji. Grożono jej więzieniem i wysoką grzywną. Zakończyło się szczęśliwie mandatem w wysokości 180 zł (posiada go w swoim archiwum).
Dworzec postanowiono wyremontować. Zachowano fasadę przednią, niestety wnętrza wypruto. Sukces był zatem połowiczny.
Po II wojnie światowej, podjęto decyzję o budowie nowego dworca. Wybudowana na przełomie lat 60 i 70 budowla (oddana do użytku w 1972 roku) uchodziła za najlepszy
w Polsce przykład nurtu architektonicznego zwanego brutalizmem. Charakterystycznym elementem budynków postawionych w tym stylu był materiał wykorzystany do budowy: surowy beton, żeliwo i szkło. Znawców zachwycało przede wszystkim 16 kielichów podtrzymujących sklepienie głównej hali. Mają hiperboliczno – paraboidalny kształt,
w środku którego znajduje się odprowadzenie wody, jak z wielkiego liścia. Dworzec jest dziełem świetnych architektów: Wacława Kłyszewskiego, Jerzego Mokrzyńskiego i Eugeniusza Wierzbickiego (nazywano ich „Tygrysami”). Projekt samej konstrukcji przygotował Wacław Zalewski. Wybudowano ruchome schody, „zdobycz cywilizacji”, które
z czasem coraz częściej się psuły.
W górnej hali usytuowano liczne kasy, długie ławki, kawiarnię, kioski, biuro informacji
i pocztę. Na dole również były kasy, poczekalnia, restauracja, bar, toalety, przechowalnia bagażu. Wiele pasaży i tuneli dla podróżnych, pełne wszelkiej maści stoisk i budek ze wszystkim. Żeby dostać się na górną halę dworca, konieczne było pokonanie estakady
ze schodami z krzywo ułożonych płyt, co zimą z ciężkimi walizkami było ryzykowne.
Z czasem dworzec wyglądał coraz gorzej. Nie dbano wystarczająco o remonty. Zaczęły straszyć ciemne kąty, powybijane szyby, pojawili się bezdomni porozkładani po kątach, grupki podejrzanych osobników, pomazane ściany, narkomani. To była marna wizytówka miasta.
PKP podjęło decyzję o wyburzeniu dworca. Wywołało to falę protestów polskich architektów, historyków sztuki, urbanistów, studentów ASP. Jednak ani listy otwarte do lokalnych, państwowych i kolejowych władz, happeningi i dyskusje nie zmieniły postanowienia PKP.
Dworzec zlikwidowano w styczniu 2011 roku. Po wyburzeniu rozpoczęła się przebudowa placu Szewczyka i budowa centrum nowej hal i dworca PKP, podziemnego dworca autobusowego i galerii handlowej. Pod koniec 2012 roku oddano do użytku halę dworca,
a rok później Galerię Katowicką. Jednopoziomowa hala dworca ma ok. 6000 m2 powierzchni, jest klimatyzowana i dostosowana do potrzeb osób z niepełnosprawnością.
Protesty i rozmowy przyniosły skutek dla pasażerów. Pierwotnie projektanci chcieli podróżnych wpędzić do piwnic (na wzór dworca w Krakowie). Po rozmowach z udziałem pani prof. Irmy Koziny z decydentami uzyskano consensus obecnie istniejący. Kielichy pozostały.
Notatkę przygotował: Henryk Duda
W dniu 03.12.2025 r. wysłuchaliśmy wykładu p. mgr Stefana Janty – dyrektora Planetarium i Obserwatorium Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika w Chorzowie o „Księżycach w Układzie Słonecznym”.
Księżyc – geneza.Najpopularniejszą teorią tłumaczącą powstanie ziemskiego satelity jest teoria wielkiego zderzenia. Zakłada ona, że zderzenie proto – Ziemi z ciałem wielkości Marsa (Thea) wyzwoliło wystarczającą ilość energii do wyrzucenia dostatecznej ilości materii na orbitę okołoziemską. Z materii tej (planetozymale) następnie miał uformować się Księżyc.
Księżyc (łac.: Luna, starogrecki: Selene ) to jedyny naturalny satelita Ziemi.
Masa Księżyca – 7,3 x 1022 kg
Masa Ziemi – 6 x 1024 kg
Promień Księżyca 1738 km.
Promień Ziemi 6378 km.
Z powodu względnie dużego rozmiaru Księżyca oraz stosunku mas obu ciał wynoszącego około 81:1, niektórzy uważają układ Ziemia-Księżyc za planetę podwójną.
Średnia odległość Księżyca od Ziemi to 384 400 km. Ponieważ Księżyc krąży dookoła Ziemi po orbicie, która nie jest idealnym okręgiem, lecz elipsą o mimośrodzie 0,0554 to największa odległość od Ziemi (Apogeum) wynosi 405 696 km a najmniejsza (Perygeum) to 363 100 km.
Przyspieszenie grawitacyjne na jego powierzchni to 1,62m/s2 czyli 1/6 przyspieszenia na Ziemi.
Księżyc i Ziemia krążą wokół barycentrum – wspólnego środka masy leżącego w odległości 4 675 km od środka Ziemi.
Księżyc znajduje się w synchronicznej rotacji, czyli jego okres obrotu wokół osi równy jest okresowi orbitalnemu. Księżyc zwraca się stale do Ziemi jedną stroną (widoczna jest tylko jedna jego półkula). Strona niewidoczna została po raz pierwszy sfotografowana w 1957 r. przez radziecką sondę Łuna 3.
Księżyc ucieka od Ziemi ok. 4cm/rok a Ziemia zwalnia ok. 1s na rok.
Średnie albedo powierzchni Księżyca to 0,12, czyli 12% promieniowania padającego na Księżyc zostaje odbite w przestrzeń. Część z tego promieniowania dociera do Ziemi i dlatego widzimy Księżyc.
Średnia temperatura Księżyca to 250 K, minimalna 40 K, maksymalna 396 K.
Średnia gęstość Księżyca to ok. 3,4g/cm3 .
Średnia gęstość Ziemi to ok. 5,5g/cm3.
Warstwy powierzchni Ziemi są tak zbudowane jak Księżyc.
Księżyc wykonuje pełny obrót wokół Ziemi w ciągu 27 dni 7 godzin 43 minut (miesiąc gwiazdowy). Obiega Ziemię 13 razy w roku.
Okresowe zmiany w geometrii układu Księżyc-Ziemia-Słońce powodują występowanie powtarzających się faz Księżyca w cyklu 29 dni 12 godzin 44 minuty (miesiąc synodyczny).
Księżyce Marsa
Mars ma dwa nieregularne księżyce Fobos (Strach) 22 km średnicy i Deimos (Groza) 12,6 km.
Oba zostały odkryte w 1877 roku przez amerykańskiego astronoma Asapha Halla w Obserwatorium Marynarki Wojennej w Waszyngtonie.
Fobos obiega Marsa w 7h 38 min. i zbliża się do niego.
Deimos obiega Marsa w 30h, 17 min. i oddala się od niego.
Doba marsjańska trwa ok. 24h 39 min.
Księżyce Jowisza (promień 69900 km).
Do 2024 r. odkryto 97 księżyców Jowisza. Cztery największe księżyce : Io, Europa Ganimedes, Kallisto zostały odkryte przez Galileusza w 1610 roku. Io (nimfa i kochanka Zeusa)- czwarty co do wielkości księżyc w Układzie Słonecznym; charakteryzuje się niezwykle silną aktywnością wulkaniczną. Jest to wynik silnych deformacji pływowych. W środku znajduje się metaliczne jądro
o promieniu 700-900 km (żelazo). Ponad jądrem rozciąga się gruby, częściowo stopiony płaszcz z krzemianów.
Europa (córka fenickiego króla, porwana przez Zeusa, matka Minosa i Radamantysa) – szósty co do wielkości księżyc w Układzie Słonecznym. Ma najgładszą powierzchnię ze wszystkich stałych obiektów. Wynika to z oceanu wodnego znajdującego się pod powierzchnią. Grubość pokrywy lodowej jest szacowana na 8-15 km, a głębokość oceanu słonej wody pod nią ok. 90 km (tam może istnieć życie). Można tam zaobserwować periodycznie zmienną aktywność gejzerów (siły pływowe).
Ganimedes (piękny królewicz trojański) – największy księżyc w Układzie Słonecznym (promień 2 631 km) składa się z lodu wodnego i skał. Posiada warstwową budowę geologiczną, złożoną z jądra, płaszcza i zewnętrznej skorupy lodowej. Posiada własną chociaż bardzo słabą magnetosferę. Ma płynne, bogate w żelazo jądro i gruby płaszcz. Prawdopodobnie ma więcej wody niż wszystkie oceany Ziemi razem wzięte.
Kallisto (nimfa leśna, towarzyszka Artemidy) – trzeci co do wielkości księżyc w Układzie Słonecznym (promień 2 410 km). Posiada niemal identyczny rozmiar jak Merkury, jednak tylko jedną trzecią jego masy. Nie ma żelaznego jądra, to lodowa, skalista planeta pokryta kraterami.
Księżyce Saturna (promień 58 230 km).
Saturn to gazowy olbrzym, słynący z jasnych pierścieni z lodu i skał, o gęstości mniejszej od wody. Cechuje go szybka rotacja, co powoduje jego spłaszczenie.
Saturn jest rekordzistą pod względem liczby księżyców, do 2024 r. potwierdzono istnienie 274.
Tytan (promień 2 570 km)został odkryty w 1655 r. przez holenderskiego, matematyka, astronoma Christiaana Huygensa, który zbudował własny teleskop (miał metalowe lustra).
Atmosfera składa się z azotu z domieszką metanu. Temperatura powierzchni to -179 stopni. Ciśnienie przy powierzchni wynosi 1,5 bara, czyli jest o 50% wyższe niż na Ziemi.
Enceladus (promień 252 km) to mały lodowy księżyc, znany z podpowierzchniowego oceanu ciekłej wody i gejzerów. Gejzery są źródłem większości materii pierścienia E Saturna. Woda w postaci pary i lodu jest wyrzucana przez sieć dżetów zlokalizowanych w pobliżu południowego bieguna księżyca (ok. 200 kg/s). Obecnie pierścieni nie widać ale wkrótce się pojawią.
Został odkryty w 1789 roku przez brytyjsko-niemieckiego astronoma Wiliama Herschela.
Księżyce Urana
Obecnie znamy 29 księżyców. Największe to : Tytania, Oberon, Ariel, Umbriel, Miranda). Nazwy pochodzą z dzieł Szekspira. Tytania i Oberon mają po ok.1 500 km średnicy i są złożone z lodu i skał.
Urana (1781 r.) oraz Tytanię i Oberona (1787r.) odkrył Wiliam Herschel.
Neptun – gazowy olbrzym 17 razy masywniejszy od Ziemi.
Posiada 16 księżyców. Największym jest Tryton (promień 1 353 km) odkryty w 1846 r. przez Wiliama Lassella. Składa się w 25% z wody i w 75% z materiału skalnego.
To jedyny duży satelita w Układzie Słonecznym, który krąży w kierunku przeciwnym do rotacji swojej planety. Na powierzchni Trytona panuje temperatura -220 stopni.. Mimo to jest aktywny geologicznie. Voyager 2 zaobserwował erupcje krio wulkaniczne wyrzucające płynny azot, pył i metan 8 km ponad powierzchnię. Satelita posiada cienką atmosferę zbudowaną z azotu (99%) z domieszką metanu.
Pluton – planeta karłowata (średnica 2 374 km).
Znamy pięć księżyców, z których największy to Charon, któryodkrył w 1978 roku James Christy. Jest on stosunkowo dużych rozmiarów (średnica 1 210 km) przez co układ Pluton-Charon może być uznany za podwójną planetę karłowatą (są stale zwrócone do siebie tymi samymi stronami).
Obecnie krąży po Układzie Słonecznym 840 000 planetoid. Największe to: Ceres, Pallas, Westa. Mogą być źródłem cennych surowców i są skarbnicą wiedzy o wczesnym Układzie Słonecznym.
Obiekty bliskie Ziemi wymagają monitorowania.
Życie istnieje, ale my go nie odkryjemy. Szansa na znalezienie życia to odległość najmniej 24 lata świetlne. Pierwsze trzy planety poza słoneczne (krążące wokół pulsara w konstelacji Panny) odkrył w 1992 roku prof. Aleksander Wolszczan. To zapoczątkowało intensywne badania nad poszukiwaniem życia pozaziemskiego. Obecnie znamy już około 5 000 planet poza słonecznych.
Najlepsze rezultaty w poszukiwaniach osiągają Kluczowe Obiekty Astronomiczne budowane na pustyni Atacama w Chile. Panuje tam ultra-suchy klimat i jest tam ponad 300 bezchmurnych nocy rocznie, a instalacje znajdują się na wysokości 3000 -5000 m.
Przykładowe instalacje:
ALMA- ponad 60 radioteleskopów na wysokości ok. 5000 m n.p.m.
VLT (Very Large Telescope),
ELT Extremely Large Telescope)- największy optyczny teleskop świata (w budowie)
Polskie Obserwatorium Astronomiczne (Projekt Araucaria).
Naszemu Wykładowcy składamy gratulacje – p. Stefan Janta w 2025 roku został laureatem prestiżowej nagrody im. Włodzimierza Zonna, która jest przyznawana przez Polskie Towarzystwo Astronomiczne za wybitne zasługi w szerzeniu i popularyzacji wiedzy o Wszechświecie; nasz profesor otrzymał medal o numerze 28, a Nagroda i Medal są przyznawane od 1983 roku co dwa lata.
Notatkę przygotował: Henryk Duda
W dniu 26.11.2025 r. wysłuchaliśmy prelekcji p. Bernadety Staśkiewicz reprezentującej
Zakład Zielarski KAWON SJ „Aktywny senior. Zioła wzmacniające”.
Współzałożycielem Zakładu Zielarskiego KAWON i reaktywatorem Polskiego Komitetu Zielarskiego był Tadeusz Nowak (1926-2023). Był pasjonatem ziół, doskonałym znawcą rynku surowców zielarskich i inicjatorem wprowadzania dziko rosnących roślin leczniczych do upraw.
Już w 1964 roku założył pierwsze uprawy w utworzonym Specjalistycznym Gospodarstwie Zielarskim. Firma KAWON powstała w 1990 roku w Krajewicach k. Gostynia.
W 1993 roku z grupą zielarzy doprowadził do zwołania pierwszego Kongresu Polskiego Komitetu Zielarskiego.
Herbaty firmy KAWON to produkty lecznicze. Zioła pochodzą z plantacji, nie są genetycznie modyfikowane. W firmie obowiązuje surowa kontrola jakości. Wyrób jest badany, od plantacji, aż do punktu sprzedaży. Dobry skład wyrobu to krótki skład.
Jeżeli chcemy nabyć lek, to wyrób powinien posiadać Pozwolenie na dopuszczenie do obrotu.
Zioła do zaparzania:
Nagietek, ma działanie przeciwzapalne. Nie mogą go stosować osoby uczulone na rośliny astrowate, np. rumianek.
Lawenda, jest stosowana w leczeniu objawów napięcia nerwowego, kąpiele mają działanie odkażające. Jest skuteczna przeciwko molom i komarom, nie lubią tego zapachu.
Jeżeli sami zbieramy zioła to nie należy tego robić w pobliżu ruchliwych dróg. Zioła suszymy w zacienionym miejscu (najlepiej na strychu) w temperaturze do 30, maksimum 35 stopni.
Kupując herbatę, saszetkę powinniśmy rozerwać. Jeżeli będą widoczne małe białe kuleczki to oznacza, że nie jest ona dobrej jakości.
Czynniki wpływające na pamięć:
Negatywne: stres, brak snu, niezdrowa dieta, brak aktywności fizycznej, starzenie się, używki.
Pozytywne: aktywność umysłowa i fizyczna, zbilansowany tryb życia, nauka nowych rzeczy, emocje.
Przed snem należy się wyciszyć, nie układać prac na jutro, ani sprawdzać o czym się dziś zapomniało.
Miłorząb (ginkgo biloba), jest stosowany na poprawę pamięci i koncentracji, poprawę funkcjonowania narządu wzroku i słuchu.
Ashwagandha (witania ospała), działa uspokajająco, pomaga zwalczać lęki ( w Danii i Holandii wprowadzono zakaz sprzedaży suplementów z tą rośliną.
Kurkuma (ostryż długi), pomocna w łagodzeniu stanów zapalnych.
Rozmaryn, łagodzi objawy zaburzenia trawienia, redukuje stres.
Należy sprawdzać poziom witaminy B w organizmie. Pomocna może być witamina B complex, szczególnie po dużych infekcjach.
Zioła na serce i układ trawienia:
Głóg – owoc, obniżający poziom ciśnienia i cholesterolu, wzmacnia odporność, łagodzi napięcie, kwiatostan regeneruje mięsień sercowy.
Czosnek – poprawia krążenie, wspiera układ odpornościowy, działa przeciwbakteryjnie i przeciwpasożytniczo.
Serdecznik – jako środek uspokajający (kołatanie serca), najczęściej w mieszankach.
Zioła na cholesterol:
Karczoch i ostropest plamisty – pomagają w ochronie i regeneracji wątroby, trzustki wspierają trawienie.
Goździki – wysuszone nierozwinięte pąki kwiatowe drzewa o nazwie czapetka pachnąca, mają własności przeciwbólowe i rozgrzewające.
Tymianek (macierzanka zwyczajna) – służy na problemy z kaszlem, z infekcją gardła, zatok i oskrzeli, zewnętrznie do pielęgnacji skóry i włosów.
Zioła uspokajające:
Kozłek lekarski (waleriana) – pomaga uspokoić układ nerwowy, ułatwia zasypianie, łagodzi stres
Melisa – ma właściwości uspokajające i relaksujące, świeże liście można dodać do sałatek i potraw.
Chmiel – pomaga na problemy z zasypianiem, stres, wspiera trawienie, zewnętrznie do pielęgnacji skóry (trudno gojące się rany).
Rumianek – pomaga na problemy trawienne, wzdęcia, biegunka, bóle brzucha, łagodzi podrażnienia skóry. Nie należy pić rumianku gdy przyjmujemy leki przeciwzakrzepowe, uspokajające lub hormonalne.
Zioła na trawienie:
Kozieradka, – pomaga na problemy z trawieniem (wrzody żołądka, nadkwasota), reguluje poziom cukru i cholesterolu we krwi.
Imbir – pomaga na problemy z układem trawiennym (nudności, wzdęcia), wspiera organizm w walce z przeziębieniem, łagodzi bóle mięśni, stawów i migrenowe, jest afrodyzjakiem.
Nie jest wskazany dla osób z wrzodami żołądka lub refluksem. Nie należy go łączy z lekami rozrzedzającymi krew.
Kolendra – dostarcza duże ilości antyoksydantów, pozwala zapobiegać chorobom cywilizacyjnym, może być dodatkiem do wielu potraw (nie wszyscy ją tolerują).
Kminek – działa rozkurczowo na żołądek i jelita, zmniejsza bóle brzucha, poprawia apetyt. Nie zaleca się stosowania dla pacjentów z chorobą wątroby lub dróg żółciowych.
Mięta – wspomaga trawienie, łagodzi ból głowy, ma działanie antyseptyczne. Nie należy pić mięty przy chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy, kamieniach żółciowych i refluksie.
Rozmaryn – pomaga w problemach z trawieniem, wspiera układ odpornościowy, redukuje stres.
Oregano – jest dobre na trawienie, łagodzi objawy infekcji dróg oddechowych.
Zioła moczopędne :
Przy stosowaniu tych ziół należy więcej pić, dlatego częściej korzystamy z toalety.
Pokrzywa – działa moczopędnie, odtruwająco i przeciwzapalnie, wspomaga walkę z anemią.
Przeciwwskazaniem są choroby nerek, serca, układu rodnego, nadmierny poziom żelaza.
Skrzyp – pomaga w problemach z włosami i paznokciami, przyspiesza gojenie ran, oczyszcza organizm.
Nawłoć – pomaga w leczeniu chorób układu moczowego, takich jak stany zapalne pęcherza i dróg moczowych, kamicy nerkowej, skąpomoczu.
Aronia – wspiera układ krążenia, perystaltykę jelit i działanie wątroby, działa przeciwzapalnie i pomaga w ochronie przed chorobami oczu.
Należy zachować dużą ostrożność przy niskim ciśnieniu krwi, wrzodach żołądka, istniejących żylakach.
Dzika róża – jest bogatym źródłem witaminy C, wzmacnia odporność, działa przeciwbakteryjnie i moczopędnie, poprawia kondycję skóry.
Malina – jest bogata w witaminy (C, B, E), minerały i błonnik, który wspomaga trawienie, zawiera przeciwutleniacze, ma działanie przeciwgorączkowe, aby uzyskać 100 gram suszu trzeba mieć 700 gram świeżych malin.
Porzeczka czarna – jest niezwykle bogata w witaminę C i antyoksydanty, działa przeciwzapalnie (choroby stawów), poprawia wrażliwość na insulinę, poprawia mikrokrążenie w siatkówce oka, ma działanie przeciwwirusowe. Przeciwwskazania to nadkwasota, choroba wrzodowa, zakrzepowe zapalenie żył, choroby wątroby, niskie ciśnienie krwi.
Żurawina – to źródło witamin C, A, B1, B2, E i minerałów (potas, magnez, żelazo). Najważniejsze zastosowanie to wspomaganie leczenia infekcji dróg moczowych. Osoby chorujące na cukrzycę powinny unikać owoców w formie soku oraz postaci suszonej. Nie jest wskazana przy osteoporozie. Nie wolno jej łączyć z lekami przeciw zakrzepowymi.
Ziele wierzbownicy – jest stosowane do wspierania zdrowia układu moczowego, zwłaszcza u mężczyzn z łagodnym przerostem prostaty.
Liście morwy białej – regulują poziom cukru we krwi, działają przeciwbakteryjnie, wspomagają trawienie, pomagają w procesie odchudzania i poprawiają pracę mózgu. Osoby przyjmujące leki na cukrzycę nie powinny jej pić.
Ostrożeń warzywny (czarcie żebro) – ma działanie moczopędne, przeciwbakteryjne oraz przeciwgrzybicze. Wspiera wątrobę, łagodzi problemy skórne (kąpiele) i wzmacnia włosy.
Rokitnik – jest znany z pomarańczowych owoców, które są bogate w witaminy C, E, B1, B2, B6, prowitaminę A i garbniki. Wzmacnia odporność, wspiera układ pokarmowy. Olej z jego owoców
i nasion regeneruję skórę, łagodzi oparzenia, przyspiesza gojenie ran.
Prelegentka opowiedziała nam także o zaletach różnych herbat wytwarzanych przez firmę KAWON.
Wszyscy słuchacze otrzymali przewodnik po świecie naturalnych produktów ziołowych pt. „Sekrety ziołowej natury” i kilka saszetek różnych herbat ziołowych. Po wykładzie można było dokonać zakupów prezentowanych herbat i ziół produkowanych w zakładzie zielarskim KAWON.
Notatkę przygotował: Henryk Duda
W dniu 19.11.2025 roku wysłuchaliśmy wykładu prof. zw. Marioli Saternus:
„Zielona transformacja – blaski i cienie promieniotwórczości”.
Pani Profesor pracuje w Katedrze Metalurgii i Recyklingu na Wydziale Inżynierii Materiałowej Politechniki Śląskiej.
Promieniowanie rentgenowskie odkrył Wilhelm Röentgen w 1895 roku. 22.12.1895 r. wykonał pierwsze zdjęcie rentgenowskie, które przedstawiało dłoń jego żony wraz z obrączką.
Komentarz żony „Widziałam swoją własną śmierć”. Początkowo, zdjęcia trwały długo (kilkadziesiąt minut), a dawki promieniowania ponad 1000 razy wyższe od obecnych.
Henri Becquerel (1852- 1908) badał fosforencję i fluorescencję. W 1896 r. umieścił sole uranu na kliszy fotograficznej, długo naświetlał i zawinął ją w gruby czarny papier nieprzepuszczający światła. Wywołana klisza okazała się zaczerniona. Becquerel odkrył, że minerał ten emituje niewidzialne promienie.
Dopiero w 1898 Maria Curie – Skłodowska podjęła dalsze prace nad promieniami uranu.
Odkrycie zjawiska promieniotwórczości przyniosło Becquerelowi połowę Nagrody Nobla
z fizyki w 1903 roku. Drugą połowę otrzymali wspólnie Piotr i Maria Curie-Skłodowska
(1867-1934). Maria Curie-Skłodowska wprowadziła nazwę promieniotwórczość, odkryła polon i rad. Po raz drugi została nagrodzona Nagrodą Nobla w 1911 roku – z chemii.
W czasie I wojny światowej zebrała aparaty rentgenowskie z paryskich pracowni
i zorganizowała specjalne samochody ciężarowe (uzyskała prawo jazdy) z aparaturą tzw. („małe Curie”). Dzięki Jej pracy można było wykonywać zdjęcia rentgenowskie w warunkach polowych (uratowała wielu żołnierzy od śmierci).
Zmarła w 1934 roku na białaczkę (chorobę popromienną).
Promieniotwórczość ma szerokie zastosowanie:
– przemysłowe pomiary (mierniki grubości, gęstości, poziomu),
– badania materiałowe (kontrola spawów, wykrywanie wad)
– sterylizacja (sprzęt medyczny, opakowania)
– modyfikacja materiałów,
– konserwacja żywności
– dostarczanie energii w elektrowniach jądrowych.
Bomba atomowa
Konstrukcję bomby (projekt Manhattan) opracowano w Los Alamos i w 1945 zakończono produkcję pierwszej bomby atomowej.
16 lipca 1945 przeprowadzono jej eksplozję na poligonie wojskowym w stanie Nowy Meksyk.
6 sierpnia 1945 bombowiec Enola Gay zrzucił bombę Little Boy na Hiroszimę.
9 sierpnia zrzucono bombę Fat Man (z plutonem) na Nagasaki.
Na świecie przeprowadzono ponad 2000 testów jądrowych, głównie przez USA i Związek Radziecki (Wielka Brytania, Chiny, Francja, Indie, Pakistan, Korea Północna).
Dawka naturalna to promieniowanie pochodzące ze źródeł naturalnych i wynosi ok. 3,2 mSv/rok. Może się ona znacznie różnić w zależności od miejsca zamieszkania (dużo wyższa niż średnia jest np. w Brazylii, Iranie).
Główne źródła naturalnego promieniowania to:
– radon, w naturalnych warunkach wydziela się ze skał i gleby a następnie gromadzi w budynkach ( stąd też należy wietrzyć mieszkania),
– promieniowanie kosmiczne,
– promieniotwórczość w skorupie ziemskiej,
– izotopy w organizmie człowieka,
– promieniotwórczość w żywności.
Dawki:
750mSv – początek choroby popromiennej
2-3 Sv – śmiertelność 25%
3-5 Sv – śmiertelność 50%
5-7 Sv – śmiertelność 100% w ciągu kilkunastu do kilkudziesięciu dni.
Energetyka jądrowa.
Ernest Rutheford (1871-1937) udowodnił, że atom składa się z małego jądra i krążących wokół niego elektronów. W 1919 roku przeprowadził pierwszą sztuczną reakcję jądrową, przekształcając atomy azotu w atomy tlenu.
Pierwszy sztuczny reaktor jądrowy uruchomiono w Chicago Pile -1(obiekt eksperymentalny) w 1942 roku.
Pierwszą elektrownię jądrową o mocy 5 MW uruchomiono w 1954 r. w Obnińsku (ZSRR).
W Wielkiej Brytanii pierwszy reaktor energetyczny powstał w 1956 roku.
W styczniu 2024 na świecie działało 440 elektrowni jądrowych w 32 krajach. Około 60 reaktorów jest w budowie z planowanym uruchomieniem w latach 2024-2030.
W Europie pracuje ok. 100 reaktorów w 12 państwach Unii Europejskiej.
W Polsce pierwsza elektrownia atomowa o mocy 3750 MW, powstanie w gminie Choczewo, w lokalizacji Lubiatowo-Kopalin. Budowa ma ruszyć w 2026 roku, ale czy tak będzie??
W lipcu 2025 Ministerstwo Energii wystosowało zaproszenie do dialogu konkurencyjnego ws. budowy II elektrowni w Polsce do amerykańskiego Westinghouse, francuskiego Edf, koreańskiego KHNP i kanadyjskiego Atkins\Realis.
KGHM i Orlen rozwijają projekty małych reaktorów modułowych (SMR) ale nie ma mowy o terminach realizacji.
Rozróżniamy 4 generacje reaktorów jądrowych:
I – prototypowe i eksperymentalne (1942-1954),
II – komercyjne, budowane w latach 1970-1990, stanowią większość współczesnych elektrowni,
III – udoskonalone wersje reaktorów II generacji o zwiększonym bezpieczeństwie (pasywny układ chłodzenia), duża żywotność (60-120) lat, mniejsza ilość odpadów. Takie reaktory to np. EPR i AP 1000 (mają być użyte w Polsce),
IV – to projekty przyszłościowych elektrowni jądrowych, które mają być bardziej ekonomiczne i najbezpieczniejsze. Pierwszy komercyjny reaktor IV generacji został uruchomiony w Chinach w 2023 roku.
Międzynarodowa skala zdarzeń jądrowych INES (0-7).
Three Mile Island, 1979 Pensylwania (6). jedna osoba zmarła, nikt nie został
napromieniowany.
Operacja czyszczenia Harrisburga zajęła 14 lat.
Czernobyl, 1986 , 100 km od Kijowa (7), zmarło 30 osób, 200 miało chorobę popromienną
Fukushima Nr 1(7), Japonia, 2011 rok. Trzęsienie ziemi wywołało tsunami. Przez uszkodzenie rdzeni reaktorów (brak chłodzenia) nastąpiło ulotnienie się lotnych produktów rozszczepienia (cez, krypton, jod) powodując atomowe skażenie radioaktywne.
Bezpośrednio nie zginął nikt, ale trzęsienie ziemi i tsunami pochłonęło łącznie prawie 16 000 ofiar śmiertelnych.
Koszty budowy różnych elektrowni są najniższe dla elektrowni słonecznych, gazowych
i wiatrowych naziemnych. Najwyższe są dla elektrowni wiatrowych morskich i nowoczesnych jądrowych. Średnie dla węglowych, wodnych i geotermalnych.
Nakłady finansowe ponoszone na wyprodukowanie jednostki energii (Euro/kWh) są najniższe dla gazu ziemnego i węgla brunatnego, najwyższe dla biogazu i wiatru (na morzu).
Składowanie odpadów w różnego typu elektrowniach.
– elektrownie jądrowe (koszty bardzo wysokie).
Odpady wysokoaktywne są przechowywane w specjalnych kontenerach. Po procesie przetwarzania są zabetonowane na najniższym poziomie podziemnych składowisk odpadów.
Odpady nisko – i średnio aktywne są przechowywane w beczkach, które umieszcza się
w komorach na składowiskach odpadów na różnych poziomach.
Elektrownie jądrowe nie emitują dwutlenku węgla, związków azotu i siarki oraz pyłów.
– elektrownie węglowe
Generują odpady stałe w postaci popiołu i żużlu, które są składowane na specjalnych składowiskach, lub przetwarzane (dodatkowe koszty). Jedna pastylka uranu (7 gram) daje tyle energii co tona węgla.
– elektrownie gazowe
Generują mniejsze ilości odpadów stałych od elektrowni węglowych.
– elektrownie wodne również generują odpady stałe, ale mają najniższe koszty eksploatacji.
Elektrownie węglowe mają największą wypadkowość i najbardziej zanieczyszczają powietrze. Najlepsze wyniki w tych dwóch sprawach osiągają elektrownie atomowe i słoneczne.
Pani Profesor poleciła zainteresowanym przeczytanie książki pt. „Czarny koń. Energetyka jądrowa, a zmiany klimatyczne”, która analizuje wpływ energetyki jądrowej na przeciwdziałanie kryzysowi klimatycznemu.
Nie istnieje na świecie technologia, która ma same zalety i wygrywa z konkurentami.
Zielona energia też nie jest wyjątkiem.
Notatkę przygotował: Henryk Duda
W dniu 18 listopada 2025 r. gościem Słuchaczy naszego UTW była
dr n. med. Beata Gałuszka – Ignasiak, specjalista otolaryngolog i alergolog.
Otolaryngologia to dziedzina medycyny zajmująca się chorobami: ucha, nosa i zatok obocznych nosa, jamy ustnej i gardła, krtani i tchawicy, (przełyk, oskrzela, szyja, gruczoły ślinowe)
I. Rozwój metod diagnostycznych i terapeutycznych od połowy XIX wieku związany ze skonstruowaniem narzędzi:
– 1841 r. HOFMAN –użył lustra wklęsłego z otworem
– 1855 r. von TROLTSCH – lustro czołowe GARCIA – hiszpański nauczyciel śpiewu wypróbował na sobie lusterko krtaniowe
– 1873 r. pierwsza operacja usunięcia krtani
– 1897 r. sztywne endoskopy KILLIAN – usunął ciało obce z oskrzela Otologia i Rynolaryngologia – odrębne specjalizacje , połączone na przełomie XIX i XX wieku
– 1899 r. Rostock – pierwsza klinika ORL
– 1873 r. pierwsza antrotomia, operacja radykalna ucha środkowego
Od 1884 r. stosowano Kokainę, po 1945 r. operacje ucha ze zwróceniem uwagi na zachowanie lub poprawę słuchu ; znacząca rola mikroskopu operacyjnego i antybiotyków.
II. Pacjent w wieku podeszłym w gabinecie otolaryngologa
NOS
Nieżyt nosa – KATAR STARSZYCH PANÓW – nadprodukcja wodnistej wydzieliny, która tworzy coś na kształt kropli rosy na czubku nosa.
Zaburzenia powonienia- obturacja nosa – zaburzenia przewodnictwa, niewydolność receptora,
dróg, ośrodków węchowych – zaburzenia odbiorcze;
Przejściowe i trwałe ( ozena, twardziel, choroby wirusowe, uraz, nowotwór, zawodowe, padaczka, SM, wiąd rdzenia, miażdżyca
Zaburzenia czucia w nosie – nerwoból – niedowład – zapalenie n.V
Krwawienia z nosa
choroby zakaźne
choroby naczyniowe i krążenia
skazy krwotoczne
GARDŁO (jama ustna, gardło i gruczoły ślinowe) i KRTAŃ
błona śluzowa ulega ścieńczeniu, zwiększa się prawdopodobieństwo wystąpienia zmian o charakterze paraKERATOZY i hyperKERATOZY – zwłaszcza u osób mających protezy zębowe, zmniejsza się unaczynienie tętnicze, błona śluzowa jest bardziej podatna na urazy, zaburzeniu ulegają procesy gojenia i regeneracji
- Zapalenie okolicy kącika ust – niedokrwistość, niedobór witamin B, nadkażenia grzybicze, niedożywienie
- Pieczenie języka z zaburzeniem czucia smaku
– schorzenia miejscowe – suchość – zmniejszenie wydzielania śliny
grzybica (candida albicans),
zapalenie języka, liszaj płaski,
drażnienie źle dobraną protezą,
alergia,
rak jamy ustnej
– choroby układowe – niedokrwistość z powodu niedoboru B12, żelaza, kwasu foliowego,
– choroby jelita grubego
– polineuropatia w cukrzycy
3. JĘZYK BRUZDOWATY bo odczyn zapalny z powodu gromadzenia się resztek pożywienia lub
bakterii w bruzdach języka
4. OWRZODZENIA W JAMIE USTNEJ
urazy – protezy, nawykowe nadgryzanie języka lub błony śluzowej policzka przez próchniczy ząb
podobne do owrzodzeń nowotworowych afty, grzybica po antybiotykach, Xterapii, immuno i chemioterapii, w cukrzycy, chorobach hematologicznych niedożywieniu, w anemii z niedoboru żelaza, przy protezach nowotwory
5. ZMIANY ZANIKOWE BŁONY ŚLUZOWEJ JAMY USTNEJ – spadek wody i kolagenu w tkance łącznej, zmniejszenie unaczynienia.
6. SUCHOŚĆ W USTACH – zaburzenie wydzielniczej funkcji ślinianek, wzrost lepkości śliny
7. ZESPÓŁ SJOGRENA suchość w ustach, oczach, zapalenie wielostawowe, obrzmienie gruczołów ślinowych – hipoteza zaburzeń endokrynologicznych; konsekwencje – zaburzenia procesów gojenia się w tkankach około zębowych, próchnica, zaburzenia smaku.
8. ZABURZENIA SMAKU – zmniejszenia wydzielania śliny i zanik kubków smakowych w języku.
KONFLIKT INTERESÓW – poprawa po nieużywaniu protez zębowych
9. DYSFAGIA I ZAKRZTUSZANIE SIĘ – zaburzenie koordynacji układu nerwowego i mięśniowego aktu połykania.
10. ZMIANY O CHARAKTERZE HYPERKERATOZY – drażnienie protezami zębowym – policzki, wyrostki zębowe żuchwy, przypadkowe nadgryzienia ; po ekspozycji na słońce – u mężczyzn – warga dolna.
11. ZABURZENIA GŁOSU
– u mężczyzn zanik strun głosowych
– u kobiet obrzęk strun głosowych, tendencja do chrypki.
Na fonację składa się :
– prawidłowa funkcja oddechowa
– stan anatomiczny i czynnościowy krtani
– stan jamy ustnej
– koordynacja nerwowo – mięśniowa
Po 70 – tym roku życia skłonność do chrypki i dysfonii, do drżenia głosu.
12. ROZLUŹNIENIE ZWIERACZA GARDŁA DOLNEGO
– refluks przełykowo – gardłowy (zaburzenia głosu)
– u osób OTYŁYCH – bóle gardła, zgaga, przeszkoda w gardle, otalgia, chrypka, kaszel (konsekwencja refluksu żołądkowo – przełykowego).
UCHO
Ucho zewnętrzne: skóra, gruczoły łojowe i woskowinowe
( zależność od poziomu hormonów androgennych – u mężczyzn łagodne, u kobiet wyraźne od menopauzy – suchość świąd – zanik naskórka – problem kosmetyków, gorąca kąpiel, odkażanie ucha kroplami spirytusowymi u chorych na cukrzycę insulinozależną obniżona odporność chorego
Ucho środkowe
zesztywnienie błon bębenkowych, błon podstawnych
osteoporoza kosteczek słuchowych, zmiany zwyrodnieniowe stawów dotyczą stawów międzykosteczkowych – szkliwienie i wapnienie chrząstek powierzchni i torebek
Małe znaczenie w globalnym uszkodzeniu słuchu wieku starczego
Ucho wewnętrzne
PRESBYACUSIS – głuchota starcza
WOLNO POSTĘPUJĄCY UBYTEK SŁUCHU WYNIKAJĄCY Z PROCESÓW STARZENA SIĘ NARZĄDU SŁUCHU
Pytanie – czy zaburzenia rozumienia mowy to wynik JEDYNIE zmian zwyrodnieniowych w obrębie narządu zmysłowego ?
– zanik komórek nerwowych i włókien głównie ślimaka, w mniejszym stopniu w nerwie słuchowym czy zmian w obrębie OUN, centralnych dróg słuchowych (do kory płata skroniowego)
PO 40 ROKU ŻYCIA (50 roku życia) – częstotliwości wysokie powyżej 2000 Hz obustronnie 0,3 dB na rok
TRUDNOŚCI ROZUMIENIA MOWY W HAŁAŚLIWYM OTOCZENIU – słyszę, ale nie rozumiem spadek słyszenia kierunkowego
NA OGÓŁ kształt audiogramu niezmienny w dłuższym czasie obserwacji.
INNA DEFINICJA – GŁUCHOTA STARCZA – niedosłuch spowodowany starzeniem się organizmu bez działania dodatkowych szkodliwych czynników.
MA WPŁYW – HAŁAS, ZABURZENIA W UKRWIENIU (mózgu, uszu) STRESS,
CZYNNIKI OTOTOKSYCZNE :
choroby infekcyjne – grypa, świnka , dur plamisty, półpasiec, borelioza, covid
choroby przemiany materii – tarczycy, wątroby, nerek
leki chinina, kwas salicylowy, furosemid, kwas etakrynowy (diuretyk), cytostatyki, antybiotyki
krople do uszu z antybiotykami ototoksycznymi zatrucie tlenkiem węgla , aniliną, nitrobenzolem
NADCIŚNIENIE TĘTNICZE, CUKRZYCA, CHOROBY OUN, MIAŻDŻYCA, ZABURZENIA METABOLICZNE, OTYŁOSĆ, NADWAGA, WYSOKIE STĘŻENIE CHOLESTEROLU, ZŁE ODŻYWIANIE SIĘ, NIEZDROWA DIETA, OBNIZONA AKTYWNOSĆ FIZYCZNA, STOSOWANIE UZYWEK – tytoń, alkohol, PREDYSPOZYCJA GENETYCZNA.
SZUMY USZNE
PRESBYASTASIS – zaburzenia równowagi
zawroty głowy, zaburzenia postawy i chodu, upadki
50% populacji po 65 roku życia, samodzielnych ludzi, a niesamodzielnych z DPS do 80%, skutki wielonarządowe upadków do zgonów włącznie.
3 układy: wzrok – równowaga – czucie głębokie (receptory: stawowe, ścięgien, mięśni).
ośrodek – zakręt zaśrodkowy (gyrus postcentralis) kory móz spadek liczby neuronów,
powolny ubytek masy mięśniowej od 30 – 40 roku życia
Po 75 roku życia mięśnie stanowią 15% masy ciała, a w młodym 30%
Siła skurczu izometrycznego po 60 roku życia – mniejsza o 20%,po 70 roku życia – mniejsza o 50%
Rola geriatry, neurologa .
URAZY
nosa – kości nosa – szczeliny złamania, wylew krwi do zatok – zacienienie
krwiak przegrody nosa – siła prostopadła do powierzchni twarzy
zatok – wytrzeszcz, odm, wylewy krwawe, obrzęk, podwójne widzenie, ślepota
kości skroniowej – podstawy czaszki – pourazowe porażenie nerwu twarzowego, narządu słuchu i równowagi:
podłużne – uraz z boku ( ucho środkowe – krwawienie z ucha, wyciek płynu mózgowo-rdzeniowego, upośledzenie słuchu przewodzeniowe
poprzeczne – uraz czoła lub potylicy – na ogół ucho wewnętrzne – wypadnięcie czynności narządu słuchu i równowagi, porażęnie nerwu VII w 50% przypadków ( głuchota, oczopląs do ucha zdrowego, zawroty głowy)
Zatrzymać proces starzenia można jeśli :
JESZ ZDROWO, WYSYPIASZ SIĘ , RUSZASZ SIĘ I NIE PALISZ !
Streszczenie wykładu opracowała: Krystyna Rawska
W dniu 5.11.2025. roku wysłuchaliśmy wykładu mgr Grażyny Gowarzewskiej:
„Filharmonia Śląska – 80 lat pisane muzyką”.
Na Górnym Śląsku działają obecnie 3 filharmonie:
– Śląska im. Henryka Mikołaja Góreckiego,
– Częstochowska im. Bronisława Hubermana,
– Zabrzańska.
Filharmonia Śląska.
W 1873 roku przy ul. Sokolskiej wybudowano Reichshale: budynek z salą koncertową.
W neoklasycystycznym budynku, koncerty organizował Oscar Meisner, dyrygent chóru, który w 1882 r. założył Towarzystwo Śpiewacze w Katowicach.
Tutaj w 1901 roku koncertował Jan Ignacy Paderewski. Kiedy w 1906 r. budynek wykupiła spółka z większościowym polskim kapitałem, mogły się tam odbywać koncerty polskich chórów oraz spotkania i imprezy polskich organizacji.
W 1943 roku dobudowano prawe skrzydło i przebudowano scenę, przeznaczając budynek na filharmonię.
Koncert inauguracyjny orkiestry symfonicznej odbył się 26.05.1945 roku, zaledwie kilka tygodni po zakończeniu II wojny światowej. Od początku filharmonia działała intensywnie na rzecz upowszechniania muzyki. Grali z nią najwybitniejsi soliści
i dyrygenci. Pierwszym dyrygentem WOSPR w latach 1945-1946 był Witold Rowicki. W latach 1947-1953 Grzegorz Fitelberg stanął na czele Wielkiej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia w Katowicach. Od 1980 roku odbywa się
w Katowicach Międzynarodowy Konkurs Dyrygencki jego imienia (jeden z trzech najważniejszych polskich międzynarodowych konkursów wykonawczych).
Karol Stryja (1915-1998) to najbardziej zasłużony dyrektor Filharmonii Śląskiej (37 lat kadencji dyrektora i kierownika artystycznego). W 1973 roku utworzył profesjonalny filharmoniczny chór, a w 1981 dzisiejszą Śląską Orkiestrę Kameralną. Zainicjował Międzynarodowy Konkurs Dyrygentów imienia Grzegorza Fitelberga
i prowadził kolejne aż do śmierci. Tu zawsze była ważna muzyka polskich i śląskich kompozytorów. Dla firmy Marco Polo – Pacific dokonał nagrania wszystkich utworów Karola Szymanowskiego.
Karol Stryja zajmował ponadto stanowisko dyrektora artystycznego Orkiestry Symfonicznej w Odense (Dania). Z jego inicjatywy zorganizowano Międzynarodowy Konkurs Skrzypcowy im. C. Nielsena..
Był profesorem Akademii Muzycznej w Katowicach.
Sir Simon Rattle często wykonuje muzykę Szymanowskiego, w tym takie utwory jak: Król Roger (opera, Anglicy nauczyli się tekstu po polsku), Harnasie (balet symfoniczny), Koncert skrzypcowy nr 1, IV Symfonia koncertująca.
Wysłuchaliśmy mistycznego fragmentu IV Symfonii koncertującej.
Mirosław Jacek Błaszczyk (1959), urodzony w Bytomiu po ukończeniu studiów
w Akademii Muzycznej w Katowicach, kontynuował naukę na Wydziale Teorii, Kompozycji i Dyrygentury w klasie profesora Karola Stryi. Od maja 1998 jest dyrektorem artystycznym Filharmonii Śląskiej w Katowicach.
Adam Wesołowski (1980), urodzony w Rudzie Śląskiej, w latach 1999-2004 studiował w klasie kompozycji oraz grę na fortepianie w Akademii Muzycznej w Katowicach, gdzie otrzymał dyplom z wyróżnieniem w obu kierunkach. Obecnie pełni funkcję dyrektora generalnego Festiwalu im. Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego. Od 2018 piastuje stanowisko dyrektora Filharmonii Śląskiej im. Henryka Mikołaja Góreckiego. W latach 2018-2025 zorganizował setki koncertów dla dzieci w województwie śląskim.
W latach 2013-2014 zamontowano w Filharmonii nowe organy które mają 36 głosów, 3 manuały i są instrumentem wysokiej klasy.
Dnia 24.05.2025 roku w Spodku, na Wielkiej Gali Jubileuszowej Filharmonii Śląskiej usłyszeliśmy VIII Symfonię Gustava Mahlera (Symfonia Tysiąca). To dzieło po raz pierwszy w Polsce zabrzmiało w wykonaniu ponad 1000 artystów. Orkiestrą Symfoniczną Filharmonii Śląskiej, która wraz z solistami i Chórem Filharmonii Śląskiej oraz połączonymi chórami z województwa Śląskiego, wykonała to dzieło dyrygował Yaroslav Shemet.
W 2025 roku trwa XIII edycja festiwalu „Międzynarodowe Dni Henryka Mikołaja Góreckiego” w Katowicach. Zarówno żona Jadwiga jak i syn Mikołaj często bywają na koncertach.
Filharmonia Zabrzańska
W 1950 roku powołano Towarzystwo Miłośników Filharmonii Górniczej
i z połączonych orkiestr dwóch kopalni powstała Filharmonia Górnicza.
Jednym z założycieli był kompozytor, pianista i dyrygent Edward Czerny.
Jej pierwotnym celem była popularyzacja muzyki klasycznej wśród klasy robotniczej. Członkowie orkiestry nie tylko grali w zespole, ale jednocześnie pracowali w różnych zakładach.W 1953 r. mecenat nad zespołem przejął Związek Zawodowy Górników Orkiestra zaczęła uczestniczyć we wszystkich ważnych wydarzeniach państwowych
i kulturalnych. Jako jedna z pierwszych w kraju zaczęła prowadzić koncerty dla dzieci i młodzieży. W 1971 roku Filharmonia Górnicza Związku Zawodowego Górników, została samodzielną jednostką budżetową. Bywało różnie. Prezentowano muzykę lżejszego gatunku- operową, operetkową, rozrywkową, ze względu na popularność. Na początku lat osiemdziesiątych przymierzano się do jej zamknięcia. Głośne protesty na całym Śląsku uratowały ją.
Z biegiem czasu profil zespołu zmieniał się w kierunku programów typu filharmonicznego. W 1984 r. zespół uzyskał nazwę Państwowa Filharmonia co było wyrazem uznania dla jego osiągnięć. Od 1990 roku dyrektorem Orkiestry Symfonicznej Filharmonii Zabrzańskiej jest Sławomir Chrzanowski (studiował dyrygenturę w klasie Karola Stryji). Od 2010 r. nową siedzibą Filharmonii Zabrzańskiej jest wyremontowany zabytkowy budynek dawnej biblioteki Donnersmarcków (obok Centrum Platan). To neoklasycystyczny budynek z salą na 290 osób (nareszcie muzycy mieli szafki dla siebie).W 2010 r. Filharmonia otrzymała tytuł „Ambasadora Zabrza”. W dniu 5 grudnia 2025 w Domu Muzyki i Tańca odbędzie się Koncert Galowy
z okazji 75-lecia działalności zatytułowany „Historia Filharmonii Zabrzańskiej
w dźwiękach”.
Na zachętę przed tym wydarzeniem wysłuchaliśmy Fantazji na tematy z opery „Faust” Gounoda (na skrzypce i fortepian).
Notatkę przygotował: Henryk Duda
Żelazo pierwiastek z gwiazd
W dniu 22.10. 2025 r. wysłuchaliśmy wykładu dr hab. inż. Jacka Pieprzycy, profesora Politechniki Śląskiej
z Katedry Metalurgii i Recyklingu: ”Żelazo pierwiastek z gwiazd”.
Żelazo otacza nas wszędzie. Rzadko się zastanawiamy skąd się tu znalazło.
Żelazo o symbolu Fe (ferrum) to pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 26, metal z VIII grupy układu okresowego.
13,5 mld lat temu nastąpił Wielki Wybuch. Po 300-400 mln lat zaczęły powstawać pierwiastki. Pierwszy był wodór (H2 – deuter). Został naukowo zidentyfikowany i opisany przez Henry’ego Cavendisha w 1766 roku). Następnie powstał hel, a później inne.
Ernest Rutheford udowodnił, że atom ma jądro, w którym skoncentrowany jest cały jego ładunek dodatni i większość masy. Wywnioskował to po eksperymencie, w którym cząstki alfa bombardowały cienką złotą folię i przechodziły przez nią bez zmiany kierunku lotu.
Elektrony krążą po orbitach. Gdyby elektron miał wielkość piłeczki do ping-ponga, to krążyłby po orbicie w odległości korony dużego stadionu.
Artur Eddington w 1920 przewidział mechanizm procesów jądrowych w gwiazdach. Źródłem energii gwiazdowej jest synteza wodoru w hel. Miejscem, gdzie powstają pierwiastki, są wnętrza gwiazd. W gwiazdach o dużej masie w procesie fuzji jądrowej powstają pierwiastki, gdzie żelazo jest ostatnim pierwiastkiem, wytworzenie którego wiąże się z uwolnieniem energii.
Pierwiastki o większej liczbie atomowej powstają w wyniku gwałtownego wybuchu supernowej, która rozrzuca w przestrzeń izotopy pierwiastków, których jądra atomów są niestabilne i samorzutnie ulegają przemianie promieniotwórczej. Badania widm gwiazdowych, które były podstawą teorii B2FH nazwanej tak od od nazwisk Margaret Burbridge, Geoffreya Burbridge, Wiliama Fowlera i Freda Hoyle’a. Teoria ta dostarczyła rewolucyjnego wyjaśnienia powstawania pierwiastków chemicznych.
James Chadwick w 1932 na podstawie eksperymentów odkrył nową cząstkę w jądrze atomu, która została nazwana neutronem. Tego samego odkrycia w tym samym czasie dokonał Hans Falkenhagen, który go nie opublikował. Chadwick chciał się z nim podzielić Nagrodą Nobla, ale Falkenhagen odmówił.
Słońce powstało ok. 4,6 mld lat temu po wybuchu supernowej. Słońce ma jeszcze trwać ok. 5 mld lat. Kiedy skończy się wodór, Słońce zacznie się zapadać i powstanie biały karzeł.
Wokół młodego Słońca orbitował dysk protoplanetarny. Znajdująca się w nim materia oddziaływała na siebie. Wytworzyły się planetozymale, które były czymś w rodzaju zalążków planet. Gdy ciężkie pierwiastki zaczęły się zderzać, doszło do ich połączenia. Tak uformowało się skaliste jądro Ziemi. Nad nimi powstał płaszcz, w którym dochodziło do cyrkulacji materii. Lżejsze pierwiastki wzniosły się ku powierzchni, tworząc skorupę ziemską. Ziemia zderzyła się z ciałem niebieskim wielkości Marsa (Thea), które krążyło na tej samej orbicie. W wyniku kolizji, skorupy obu obiektów stopiły się, a w przestrzeń kosmiczną zostały wyrzucone ogromne odłamki skalne. Część z nich spadła na Ziemię ale pozostałe zaczęły się łączyć. Tak powstał Księżyc w odległości 25000 km i kiedy zaczął się oddalać, pogoda na Ziemi zaczęła się stabilizować.
Budowa wnętrza Ziemi.
Nasza planeta składa się z następujących warstw:
– skorupa ziemska, warstwa o grubości od kilku (pod oceanami) do kilkudziesięciu kilometrów, (w obrębie kontynentów),
– płaszcz górny (35-400km),
– płaszcz dolny (400-2900km),
– jądro, ( promień wynosi ok. 3500 km, temperatura ok. 6000 stopni Celsjusza).
Jądro zewnętrzne jest płynne (2900-5100km).
Jądro wewnętrzna jest ciałem stałym (5100-7370km).
Powstało pole magnetyczne, które chroni planetę przed promieniowaniem kosmicznym.
Na Ziemię spadał rój meteorytów (węgiel, woda). Ziemia pokrywa się wodą i stygnie. Oceany są ciepłe. Pojawiają się w nich proste organizmy jednokomórkowe, beztlenowe (podobne
do bakterii). Były otoczone błoną komórkową i zawierały cząsteczkę DNA. Miały komórkę bez wyodrębnionego jądra, chloroplastów. Odżywiały się cudzożywnie. Później pojawiły się organizmy zdolne do fotosyntezy, sinice (samożywne).
Pod względem masy żelazo jest najczęściej występującym pierwiastkiem chemicznym na Ziemi. Stanowi większość jej jądra zewnętrznego i wewnętrznego. Jest czwartym najbardziej powszechnym pierwiastkiem w skorupie ziemskiej.
Żelazo występuje w minerałach takich jak: czerwony hematyt, zwany krwawnikiem, czarny magnetyt, często w postaci kryształów, syderyt, piryt i żelazo rodzime.
Podstawowym źródłem produkcji żelaza są rudy żelaza.
Pojawili się ludzie. Minęła epoka kamienia, następnie brązu. W 1922 roku archeolodzy odnaleźli nienaruszony grobowiec faraona Tutanchamona (władcy Egiptu,1333-1323 p.n.e.). Po wielu latach badań ustalono, że znaleziony tam „kosmiczny” sztylet, który miał złotą rękojeść i wykonaną z kryształu głowicę wykuto z meteorytu.
Pierwsze proste piece hutnicze (dymarki) w Europie pojawiły się ok. II wieku p.n.e. (na ziemiach polskich ok. I wieku n. e). Najwięcej ich śladów znaleziono w dawnym Zagłębiu Świętokrzyskim. Były to proste konstrukcje zagłębione w ziemi, służące do wyrobu żelaza (piece jednorazowego użytku). Później (XII wiek) budowano ziemne piece z otworem spustowym do usuwania żużlu i zastosowano miechy do wtłaczania powietrza.
Uzyskiwana forma żelaza miała postać gęstej porowatej bryły (gąbki) zawierającej żużel.
Było ono poddawane wielokrotnemu kuciu w celu usunięcia żużla i otrzymaniu materiału nadającego się do produkcji narzędzi i broni.
Charakterystyczny czerwony kolor Marsa wynika z dużej zawartości tlenku na jego powierzchni, co kojarzyło się starożytnym z wojną i krwią.
Abraham Darby (1677-1717) angielski hutnik, jako pierwszy użył koksu zamiast węgla drzewnego do wytopu surówki (1709) w Wielkiej Brytanii, co miało kluczowe znaczenie dla rewolucji przemysłowej.
W Coalbrookdale można odwiedzić Muzeum żelaza (Odkryj, jak żelazo zmieniło świat).
Rewolucja przemysłowa to proces zmian związany z przejściem od gospodarki opartej na rolnictwie oraz produkcji manufakturowej bądź rzemieślniczej do mechanicznej produkcji fabrycznej na dużą skalę (przemysłową).
Henry Cort opracował nową metodę przerabiania surówki na stal (pudlingowanie).
W 1856 Henry Bessemer opatentował metodę produkcji stali bezpośrednio z rozgrzanego pieca poprzez przedmuchiwanie surówki i zamienianie jej na stal bezpośrednio w konwektorze.
Piec Siemensa-Martina ( martenowski) to hutniczy wannowy piec płomieniowy z odzyskiwaniem ciepła spalin.
Walenty Roździeński (1560-1621) to polski hutnik, właściciel kuźni, urodził się w miejscowości Rozdzień (obecnie Katowice Szopienice). Jest autorem wierszowanego poematu „Officina ferraria, albo huta i warsztat z kuźniami szlachetnego dzieła żelaznego” (1612) opisującego stan ówczesnego hutnictwa i górnictwa. Autor opisuje w nim historię obróbki żelaza oraz życie i pracę śląskich górników, hutników i kowali, którą znał z własnego doświadczenia. Wprowadził do swego utworu liczne cytaty i komentarze biblijne, oparte na ewangelickiej postylli górniczej z 1562 roku pt. „Sarepta”.
Notatkę sporządził: Henryk Duda
W dniu 15.10.2025 r. wysłuchaliśmy wykładu dr Barbary Lewickiej
pt.” Złoty wiek architektury Chicago”.
Chicago (Windy City) to miasto w stanie Illinois, nad jeziorem Michigan. Ma ok. 600 km2 i ponad 2,7 mln mieszkańców.
Złoty wiek architektury Chicago (1880-1930) to okres intensywnego rozwoju miasta, który rozpoczął się po Wielkim pożarze w 1871 roku. Jednym z nielicznych budynków w centrum miasta, który przetrwał ten pożar jest neogotycka Chicago Water Tower (1869) zbudowana z wapienia. Doprowadzała wodę do miasta z jeziora Michigan.
Najważniejsze dla tego okresu były rozwiązania stosowane przez szkołę chicagowskąw budownictwie. Wprowadzono stalowe ramy zamiast murów nośnych co umożliwiło budowanie wyższych wieżowców.
Na pewno każdy turysta zauważy wagoniki nadziemnej Chicagowskiej kolei metropolitalnej (L- od elevated,), które kursują po kole i ośmiu liniach o łącznej długości ok. 170 km. Jadąc kolejką można zaglądać do mijanych po trasie biur.
Najwyższym drapaczem chmur w Chicago jest Willis Tower (Sears Tower). Na 103 piętrze jest szklane pudełko, które wystaje 1,3 m od budynku i oferuje widoki na odległość do 80 km.
Wzdłuż rzeki Chicago znajduje się 37 mostów, z których większość to mosty zwodzone, służące do przepuszczania statków.
Nowa architektura przeplata się ze starą. Ulice i chodniki są szerokie.
W mieście można podziwiać wiele pięknych rzeźb i obrazów. Do najbardziej znanych należą:
– „Cloud Gate” zwana „The Bean (Anish Kapoor).
– odbicie panoramy miasta, znajduje się w Parku Milenijnym
– „Stary gitarzysta” (Pablo Picasso) w Art Institute of Chicago,
– „Cztery pory roku” (Marc Chagall) siedemdziesięciometrowa mozaika
– „Amerykański gotyk” (Grant Wood).
W mieście można wyróżnić trzy typy budynków z tego okresu:
1. Art Deco – uosabia optymizm i splendor epoki maszyn.
Carbides and Carbon Building w kształcie butelki szampana, z charakterystyczną fasadą z zielonej i złotej terakoty zbudowano (1929 r.) w dzielnicy The Loop.
Budynek The Rookery, najstarszy wieżowiec w mieście, zaprojektowali Daniel Burnham i John Root w 1888 roku. Jego fasada wyróżnia się ozdobną terakotą, kopułą ze stali i szkła, kunsztownym murowaniem (kolumny obłożono jasnym kamieniem). Jednak wnętrze zmodernizowane przez Franka Lloyda Wrighta w 1905 roku czyni go wyjątkowym. Szczególnie piękny jest centralny dziedziniec oświetlony szklanym świetlikiem (gra świateł przy różnych warunkach atmosferycznych) oraz ornamenty z białego marmuru
i brązu.
Budynek wyposażono w windy i klimatyzację.
Art Deco lubuje się w złocie, czerni i ciemnej zieleni.
Civic Opera Building (45 pięter z dwoma 22-piętrowymi wieżami) to zabytkowy teatr operowy, otwarty w 1929 roku, znany ze swojego wspaniałego wystroju w stylu Art Deco.
Przypomina z zewnątrz Pałac Kultury w Warszawie.
2. Modernizm
Frederick Robie House to arcydzieło stworzone przez Franka Lloyda Wrighta. Ten budynek to koncepcja rozległego ekstensywnego domu, najdobitniej wyrażającego amerykańskiego ducha. Położony na przedmieściach w dzielnicy Hyde Park. To przykład architektury preriowej. Budynek charakteryzuje się poziomymi liniami, niskim dachem z dużymi okapami, otwartymi planami wnętrz i zastosowaniem naturalnych materiałów. Budynek o powierzchni 800 m2 ma 3 kondygnacje, pierwsza była najniższa, każda następna jest wyższa. Nie było to funkcjonalne.
Budynek miał sprawiać wrażenie, że „wyrasta” z ziemi i wtapia się w otoczenie. Meble – dużo skór zwierzęcych, szylkret, wysokiej jakości kamień. W łazience zastosowano giętkie metalowe rurki.
Frank Lloyd Wright był fanatykiem proporcji. Pierwsi nabywcy nie byli domem zachwyceni i szybko go sprzedali.
3. Neogotyk
Chicago Tribune Tower to siedziba lokalnej prasy zbudowana w latach 1923-1925 (140 m) wyróżnia się neogotyckim charakterem. Posiada : wieżyczki, przypory, rzeźbione ornamenty, które kojarzą się nam
z dawnymi katedrami (zamkami).
Uniwersytet Chicagowski został założony w 1890 roku przez Johna Rockefellera, który nazwał to swoją „najlepszą inwestycją, jaką kiedykolwiek uczynił”.
W 1892 utworzono tu pierwszy wydział socjologii na świecie.
Naukowcy z uniwersytetu otrzymali ponad 100 Nagród Nobla. W 1942 doprowadzili oni do pierwszej na świecie samopodtrzymującej się nuklearnej reakcji łańcuchowej (nadzorował Enrico Fermi).
Uczelnia jest znana ze swej neogotyckiej architektury, budynki powstały głównie z wapienia pod koniec XIX wieku. Głównym wzorem były kampusy uniwersytetów w Oksfordzie i Cambridge.
Ciekawostki.
W mieście tym mieszkał Ernest Hemingway, tu poznał pierwszą żonę, Hadley Richardson.
Hemingway House to jeden z najbardziej rozpoznawalnych wieżowców w dzielnicy Lincoln Park.
W klubie 226 lubił przebywać osławiony gangster Al Capone.
AI kojarzy z Chicago : koszykówkę, scenę jazzową i bluesową.
Notatkę z wykładu opracował : Henryk Duda
W dniu 08.10.2025 r. wysłuchaliśmy wykładu mgr Mariana Piegzy o „Filmowcach z Chorzowa”.
Na początku XX wieku na Górnym Śląsku, wielką popularnością cieszyły się teatry. Szczególnie chętnie ludzie oglądali komedie, chcąc się odprężyć po ciężkiej pracy. Chóry, towarzystwa gimnastyczne, organizacje różnego typu też darzono zainteresowaniem.
Nagle pojawiło się kino (X Muza). Początki kinematografii były trudne: droga aparatura (projektory), mało filmów, niepewność czy znajdą się widzowie. Dlatego na początku działalności łączono przedstawienia teatralne z seansami filmowymi. Machina ruszyła.
W okresie międzywojennym w Chorzowie działało (maksymalnie) 11 kin.
Oto kilka przykładów:
„Kammer Lichtspiel”, później „Apollo”, a następnie „Panorama” (Wolności 19),
„Colosseum” (Wolności 48), obecnie targowisko,
„Polonia” (Wolności 17),
„Union”, „Roxy”,
„Delta” później „Pionier” (Powstańców 1a, później klub studencki „Kocynder”),
„Rialto” (Hajducka),
„Helios” (3 Maja).
„Śląsk” (Chorzów Batory, Armii Krajowej)
„Chorzów i Chorzowianie w służbie X Muzy” książka Mariana Piegzy podaje więcej wiadomości w tym zakresie.
Zmorą kin były pożary aparatury. W 1919 roku w pożarze kina w Gliwicach 76 dzieci straciło życie.
Branża się rozwijała, choć jak zwykle, nie brakowało oszustów. Wytwórnia filmowa PEGAZ FILM narobiła oszustw i padła.
Włodzimierz Kowańko (1907-1968) polski Disney, od wczesnej młodości ujawniał szerokie zdolności artystyczne i techniczne. Jako uczeń gimnazjum skonstruował aparat, na którym wyświetlał filmy wykonane własnoręcznie na taśmie papierowej. Lata międzywojenne spędził podróżując między Śląskiem, Krakowem i Warszawą na poszukiwaniu producenta, który sfinansowałby jego pomysły na filmy rysunkowe i powstanie wytwórni filmów rysunkowych.
Niestety polski przemysł filmowy tego okresu, zdecydowanie bardziej cenił kreskówki Walta Disneya czy Maksa Fleischera.
Powstają biura wynajmu filmów (dwa w Chorzowie), które sprowadzają filmy z Austrii i Francji.
Chorzów w wybranych filmach fabularnych:
Amator (1979, film psychologiczny, reż. Krzysztof Kieślowski)
Angelus (2001, komedia, dialogi po śląsku, reż. Lech Majewski)
Benek (2007, komediodramat, reż. Robert Gliński.) Górnik bierze cudzą odprawę i odchodzi z kopalni a następnie boryka się z codziennością; gra Andrzej Masztalerz.
Czarne skrzydła (1962, film obyczajowy, reż. Ewa i Czesław Petelscy). Grają Beata Tyszkiewicz i Czesław Wołłejko. Akcja filmu rozgrywa się w ogrodach secesyjnej willi dyr. Huty Bismarck (Chorzów Batory), Emila Marxa.
Do góry nogami (1982, film wojenny/obyczajowy, reż. Stanisław Jędryka); kręcono w Chorzowie.
Daleko od szosy (1976, serial telewizyjny, reż. Zbigniew Chmielewski). Dużo scen kręcono w Wojewódzkim Parku Kultury i Wypoczynku w Chorzowie.
Komedianci z wczorajszej ulicy (1986, film obyczajowy, reż. Janusz Kidawa). Plenery kręcono w Chorzowie i Siemianowicach Śląskich.
Marcinelle (2003, polsko-włoski film o wypadku w kopalni w Charleroi w Belgii w 1956 roku, gdzie zginęło 262 górników (Lokacje: KWK Powstańców Śląskich w Bytomiu, szpital w Chorzowie, szyb Luiza w Zabrzu, dworzec w Trieście)
Tramwajada (1988, film obyczajowy, reż. Bolesław Pawica. Dzieci z domu dziecka porywają tramwaj w sylwestrową noc i jeżdżą nim między śląskimi miastami.
Sześć milionów sekund (1983, serial telewizyjny w 19 odcinkach, reż. Leszek Staroń). Tytuł odnosi się do czasu rozłąki Krzyśka i jego matki, która wyjechała do sanatorium. Krzysiek trafia pod opiekę wujostwa, uczy się samodzielności i obowiązkowości. Film kręcony w Katowicach i na Osiedlu Różanka w Chorzowie.
Święta wiedźma (2002, spektakl telewizyjny, reż. Henryk Baranowski). To adaptacja powieści „Mojra” Christiana Skrzyposzka (1943-1999 – urodzony w Chorzowie). Świetne role Jana Englerta i Magdaleny Cieleckiej. Huta Kościuszko w tle (w jednej z hal zrobiono jezioro).
Umarli ze Spoon River (2006, spektakl Teatru Telewizji na podstawie wierszy Edgara Lee Mastersa, reż. Jolanta Ptaszyńska).
Na terenie dawnej Huty Kościuszko powstał spektakl dedykowany ofiarom tragedii na terenie MTK. W spektaklu wzięła udział czołówka polskich aktorek i aktorów (ostatnia rola Leona Niemczyka).
Gorący czwartek (1993, reż. Michał Rosa – debiut). Film obyczajowy o trzech przyjaciołach z biednych śląskich rodzin (Adam, Siwy i Dworaczek). Można zobaczyć w nim obrazy z Starego Chorzowa, Szyb Elżbiety i wiele innych.
Skazany na bluesa (2005, reż. Jan Kidawa-Błoński). Film biograficzny o idolu i wokaliście zespołu Dżem – Ryszardzie Riedlu (Tomasz Kot), którego sztuka, charyzmatyczny związek ze słuchaczami i tragiczna walka z nałogiem (zmarł w wieku 37 lat) stały się znakiem czasu dla wielu Polaków. Film kręcono w Chorzowie i Świętochłowicach.
Gra o wszystko (1978, reż. Andrzej Kotkowski). Fabularyzowany dokument o Gerardzie Cieśliku wybranym piłkarzem pięćdziesięciolecia. Akcja skupia się na jednym dniu z życia sportowca.
Sobota w Bytkowie (1993- 1999, śląska telenowela w TVP Katowice, nakręcono 62 odcinki). Zyskała wielką popularność, przyciągała przed ekrany nawet 4 miliony widzów. Autorką scenariusza była Maria Pańczyk.
W 2025 r. przez całe wakacje, od godziny 18;00 przed wydaniem „Aktualności” można było oglądać powtórki perypetii rodzin Pytloków i Żymłów.
Sławni Chorzowianie w branży filmowej :
Franz Wachsmann (Waxmann, 1906- 1967) urodził się w Królewskiej Hucie i w wieku 10 lat wraz z rodziną przeprowadził się do Opola. Skończył konserwatorium muzyczne w Berlinie.
Dyrygował orkiestrą, która odgrywała muzykę w filmie ”Błękitny Anioł” z Marleną Dietrich.
Kiedy w 1934 w Berlinie zaatakowała go antysemicka bojówka wyjechał do USA. Tam zrobił karierę- otrzymał 2 Oscary i 12 nominacji do tego wyróżnienia.
Theodor Kotulla (1928-2001, reżyser i pisarz) urodził się w Królewskiej Hucie. W 1947 wyjechał do Niemiec. Najbardziej znane filmy to: „Miejsce zbrodni”, „Śmierć jest moim rzemiosłem”, „Der Angriff”, „Nie ma mowy o przemocy”.
Hanna Schygulla (1943) urodzona w Chorzowie Starym – niemiecka aktorka filmowa, teatralna i telewizyjna. W 1983 zdobywczyni Złotej Palmy dla najlepszej aktorki na 36 MFF w Cannes.
Olgierd i Jerzy Łukaszewicz (07.09.1946., urodzeni w Chorzowie aktor i reżyser) wystąpili razem w filmie „Sól ziemi czarnej”.
Jan Kidawa-Błoński (1953) urodzony w Chorzowie przy ul Truchana 62. Był prezesem Stowarzyszenia Filmowców Polskich i w radzie nadzorczej Polskiego Radia. Za film „Różyczka” otrzymał Złote Lwy na 35 FPFF w Gdyni (2010). Jest bratem stryjecznym ojca Ryszarda Riedla. W 2005 nakręcił o urodzonym w tym samym mieszkaniu krewnym film biograficzny „Skazany na bluesa”.
Agnieszka Krukówna (1971) urodzona w Chorzowie, aktorka teatralna, filmowa i telewizyjna. Jest laureatką Orła za pierwszoplanową rolę w filmie „Farba”. W 2023 zakończyła karierę aktorską. Obecnie pracuje jako wspólniczka w firmie swojego ojca Geo Globe w Mikołowie.
Następnie prowadzący wymienił szereg osób, które urodziły się lub uczyły w Chorzowie:
Jerzy Cnota (1942-2016) absolwent III LO w Chorzowie
Andrzej Masztalerz (1964) – urodzony w Chorzowie aktor i reżyser
Michał Żurawski (1979) absolwent IV LO w Chorzowie
Piotr Żurawski (1985) wychowywał się w Chorzowie, absolwent III LO w Chorzowie (seriale „Czas honoru”, „Sama słodycz”, film „Karbala”)
Małgorzata Gadecka (1961) urodzona w Chorzowie, znana z filmów „Angelus”, „Niech żyje Emma”, „Księstwo”.
Bogdan Kalus (1965), urodzony W Chorzowie aktor filmowy i teatralny, artysta kabaretowy.
W 1990 wraz z Michałem Brysiem i Grzegorzem Wolniakiem założył Teatr Korez w Katowicach.
Joanna Bartel (1951) aktorka, artystka kabaretowa, wokalistka, konferansjerka. Współpracowała z Andrzejem Rosiewiczem i Tadeuszem Drozdą. Najważniejsze role wykreowała w filmach „Komedianci z wczorajszej ulicy” i „Sławna jak Sarajewo”. Grała jedną z głównych ról w serialu komediowym „Święta wojna” (2000-2009) i matkę Ryśka w filmie „Skazany na bluesa”.
Dariusz Gerwazy Reguła (1969) urodzony w Chorzowie reżyser oraz scenarzysta. Filmy: „Droga do raju”, „Ostatni klaps”, „Terroryzm, zasady zachowania”.
Ewa Pokas (1946) urodzona w Chorzowie aktorka i pisarka. W 1967 wraz z Maciejem Zembatym założyła kabaret czarnego humoru Fermata. Grała na scenach Teatru Powszechnego a następnie Teatru Narodowego kierowanych przez Adama Hanuszkiewicza. Filmy: „Amator”, „Nie ma róży bez ognia”, „Brunet wieczorową porą”, „Ciosy”. Od 1989 mieszka we Francji.
Violetta Kołakowska (1977), urodzona w Chorzowie celebrytka, aktorka niezawodowa i modelka. Rozstała się Tomaszem Karolakiem po prawie 20 latach pożycia na początku 2025 rok. Mają dwójkę dzieci (Lena i Leon).
Wojciech Machnicki (1953) urodzony w Chorzowie aktor teatralny, filmowy i dubbingowy. Z Teatrem Współczesnym w Warszawie związany jest od 1989 roku.
Roksana Krzemińska(1982) urodzona w Kielcach. Ukończyła III LO w Chorzowie. Aktorka.
Agnieszka Radzikowska (1983) urodzona w Chorzowie, ukończyła tam III LO. Aktorka znana z filmów: „Strzępy”, „25 lat niewinności. Sprawa Tomka Komendy”. Od 2010 roku jest etatową aktorką Teatru Śląskiego w Katowicach. Jest także wykładowcą Akademii Muzycznej w Katowicach.
Natalia Szyguła (1982) urodzona w Chorzowie, aktorka. W wieku 18 lat w konkursie Miss Polonia 2000 zdobyła tytuł Miss Śląska i Zagłębia. W polskim Playboyu była Playmate miesiąca (maj 2008).
Eugeniusz Stoll (1944-2018),chorzowski aktor znany publiczności z roli Zefela Żymły w serialu „Sobota w Bytkowie”. Można go było zobaczyć w programach telewizyjnych „Karczma u Alojza” i „Gospoda u Gruchlików”. Przez całe życie był związany z Chorzowem Batorym.
Grzegorz Spyra (1943- 2019) ukończył II LO w Chorzowie i Akademię Muzyczną w Katowicach. Był założycielem i liderem grupy Antyki oraz współtwórcą cyklu programów telewizyjnych „Sobota w Bytkowie”, „Zapiski Erwina Respondka” oraz Wesoło czyli smutno”. Był autorem muzyki do musicalu ”Zolyty”. W zespole Antyki pracowała też żona Grzegorza Spyry – Jadwiga.
Wykład Mariana Piegzy wzbudził zainteresowanie słuchaczy, tym bardziej, że dotyczył sąsiedniego miasta. Poznaliśmy „naszych” sławnych ludzi , o których niewiele wiedzieliśmy, a może nawet nie słyszeliśmy
Notatkę z wykładu sporządził Henryk Duda