{"id":4782,"date":"2025-12-15T21:24:25","date_gmt":"2025-12-15T20:24:25","guid":{"rendered":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/?p=4782"},"modified":"2025-12-15T21:24:44","modified_gmt":"2025-12-15T20:24:44","slug":"o-ksiezycach-w-ukladzie-slonecznym","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/2025\/12\/15\/o-ksiezycach-w-ukladzie-slonecznym\/","title":{"rendered":"o Ksi\u0119\u017cycach w Uk\u0142adzie S\u0142onecznym"},"content":{"rendered":"\n

W dniu 03.12.2025 r. wys\u0142uchali\u015bmy wyk\u0142adu p. mgr Stefana Janty – dyrektora Planetarium i Obserwatorium Astronomicznego im. Miko\u0142aja Kopernika w Chorzowie\u00a0 o \u201eKsi\u0119\u017cycach w Uk\u0142adzie S\u0142onecznym\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ksi\u0119\u017cyc \u2013<\/strong> geneza.Najpopularniejsz\u0105 teori\u0105 t\u0142umacz\u0105c\u0105 powstanie ziemskiego satelity jest teoria wielkiego zderzenia. Zak\u0142ada ona, \u017ce zderzenie proto – Ziemi z cia\u0142em wielko\u015bci Marsa (Thea) wyzwoli\u0142o wystarczaj\u0105c\u0105  ilo\u015b\u0107 energii  do wyrzucenia dostatecznej ilo\u015bci materii na orbit\u0119 oko\u0142oziemsk\u0105. Z materii tej (planetozymale) nast\u0119pnie mia\u0142 uformowa\u0107 si\u0119 Ksi\u0119\u017cyc.<\/p>\n\n\n\n

Ksi\u0119\u017cyc<\/strong> (\u0142ac.: Luna, starogrecki: Selene ) to jedyny naturalny satelita Ziemi.
Masa Ksi\u0119\u017cyca\u00a0 –\u00a0 7,3 x 1022 <\/sup>kg
Masa Ziemi\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 –\u00a0\u00a0 6 x 1024<\/sup> kg
Promie\u0144 Ksi\u0119\u017cyca\u00a0\u00a0 1738 km.
Promie\u0144 Ziemi\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 6378 km.<\/p>\n\n\n\n

Z powodu wzgl\u0119dnie du\u017cego rozmiaru Ksi\u0119\u017cyca oraz stosunku mas obu cia\u0142 wynosz\u0105cego oko\u0142o 81:1, niekt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105 uk\u0142ad Ziemia-Ksi\u0119\u017cyc za planet\u0119 podw\u00f3jn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\u015arednia odleg\u0142o\u015b\u0107 Ksi\u0119\u017cyca od Ziemi to 384 400 km. Poniewa\u017c Ksi\u0119\u017cyc kr\u0105\u017cy dooko\u0142a Ziemi po orbicie, kt\u00f3ra nie jest idealnym okr\u0119giem, lecz elips\u0105 o mimo\u015brodzie 0,0554 to najwi\u0119ksza odleg\u0142o\u015b\u0107 od Ziemi (Apogeum) wynosi 405 696 km a najmniejsza (Perygeum) to 363 100 km.<\/p>\n\n\n\n

Przyspieszenie grawitacyjne na jego powierzchni to 1,62m\/s2<\/sup> czyli 1\/6 przyspieszenia na Ziemi.
Ksi\u0119\u017cyc i Ziemia kr\u0105\u017c\u0105 wok\u00f3\u0142 barycentrum – wsp\u00f3lnego \u015brodka masy le\u017c\u0105cego w odleg\u0142o\u015bci 4 675 km od \u015brodka Ziemi.<\/p>\n\n\n\n

Ksi\u0119\u017cyc znajduje si\u0119 w synchronicznej rotacji, czyli jego okres obrotu wok\u00f3\u0142 osi r\u00f3wny jest okresowi orbitalnemu. Ksi\u0119\u017cyc zwraca si\u0119 stale do Ziemi jedn\u0105 stron\u0105 (widoczna jest tylko jedna jego p\u00f3\u0142kula). Strona niewidoczna zosta\u0142a po raz pierwszy sfotografowana w 1957 r. przez radzieck\u0105 sond\u0119 \u0141una 3.
Ksi\u0119\u017cyc ucieka od Ziemi ok. 4cm\/rok a Ziemia zwalnia ok. 1s na rok.
\u015arednie albedo powierzchni Ksi\u0119\u017cyca to 0,12, czyli 12% promieniowania padaj\u0105cego na Ksi\u0119\u017cyc zostaje odbite w przestrze\u0144. Cz\u0119\u015b\u0107 z tego promieniowania dociera do Ziemi i dlatego widzimy Ksi\u0119\u017cyc.
\u015arednia temperatura Ksi\u0119\u017cyca to 250 K, minimalna 40 K, maksymalna 396 K.
\u015arednia g\u0119sto\u015b\u0107 Ksi\u0119\u017cyca to ok. 3,4g\/cm3 <\/sup>.
\u015arednia g\u0119sto\u015b\u0107 Ziemi to ok.\u00a0 5,5g\/cm3<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Warstwy powierzchni Ziemi s\u0105 tak zbudowane jak Ksi\u0119\u017cyc.<\/p>\n\n\n\n

Ksi\u0119\u017cyc wykonuje pe\u0142ny obr\u00f3t wok\u00f3\u0142 Ziemi w ci\u0105gu 27 dni 7 godzin 43 minut (miesi\u0105c  gwiazdowy). <\/strong>Obiega Ziemi\u0119 13 razy w roku.<\/p>\n\n\n\n

Okresowe zmiany w geometrii uk\u0142adu Ksi\u0119\u017cyc-Ziemia-S\u0142o\u0144ce powoduj\u0105 wyst\u0119powanie powtarzaj\u0105cych si\u0119 faz Ksi\u0119\u017cyca w cyklu 29 dni 12 godzin 44 minuty (miesi\u0105c synodyczny<\/strong>).<\/p>\n\n\n\n

Ksi\u0119\u017cyce Marsa<\/strong>
Mars ma dwa nieregularne ksi\u0119\u017cyce Fobos <\/strong>(Strach) 22 km \u015brednicy i Deimos<\/strong> (Groza) 12,6 km.
Oba zosta\u0142y odkryte w 1877 roku przez ameryka\u0144skiego astronoma Asapha Halla w Obserwatorium Marynarki Wojennej w Waszyngtonie.
Fobos obiega Marsa w 7h 38 min. i zbli\u017ca si\u0119 do niego.
Deimos\u00a0 obiega Marsa w 30h, 17 min. i oddala si\u0119 od niego.
Doba marsja\u0144ska trwa ok. 24h 39 min.<\/p>\n\n\n\n

Ksi\u0119\u017cyce Jowisza <\/strong>(promie\u0144 69900 km)<\/strong>.
Do\u00a0 2024 r. odkryto 97 ksi\u0119\u017cyc\u00f3w Jowisza. Cztery najwi\u0119ksze ksi\u0119\u017cyce : Io, Europa Ganimedes, Kallisto<\/strong> zosta\u0142y odkryte przez Galileusza w 1610 roku. Io<\/strong>\u00a0 (nimfa i kochanka Zeusa)- czwarty co do wielko\u015bci ksi\u0119\u017cyc w Uk\u0142adzie S\u0142onecznym; charakteryzuje si\u0119 niezwykle siln\u0105 aktywno\u015bci\u0105 wulkaniczn\u0105. Jest to wynik silnych deformacji p\u0142ywowych. W \u015brodku znajduje si\u0119 metaliczne j\u0105dro
o promieniu 700-900 km (\u017celazo). Ponad j\u0105drem rozci\u0105ga si\u0119 gruby, cz\u0119\u015bciowo stopiony p\u0142aszcz z krzemian\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Europa<\/strong> (c\u00f3rka fenickiego kr\u00f3la, porwana przez Zeusa, matka Minosa i Radamantysa) \u2013<\/strong> sz\u00f3sty<\/strong> co do wielko\u015bci ksi\u0119\u017cyc w Uk\u0142adzie S\u0142onecznym. Ma najg\u0142adsz\u0105 powierzchni\u0119 ze wszystkich sta\u0142ych obiekt\u00f3w. Wynika to z oceanu wodnego znajduj\u0105cego si\u0119 pod powierzchni\u0105. Grubo\u015b\u0107 pokrywy lodowej jest szacowana na 8-15 km, a g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 oceanu s\u0142onej wody pod ni\u0105 ok. 90 km (tam mo\u017ce istnie\u0107 \u017cycie). Mo\u017cna tam zaobserwowa\u0107 periodycznie zmienn\u0105 aktywno\u015b\u0107 gejzer\u00f3w (si\u0142y p\u0142ywowe).<\/p>\n\n\n\n

Ganimedes<\/strong> (pi\u0119kny kr\u00f3lewicz troja\u0144ski) \u2013 najwi\u0119kszy ksi\u0119\u017cyc w Uk\u0142adzie S\u0142onecznym (promie\u0144 2 631 km) sk\u0142ada si\u0119 z lodu wodnego i ska\u0142. Posiada warstwow\u0105 budow\u0119 geologiczn\u0105, z\u0142o\u017con\u0105 z j\u0105dra, p\u0142aszcza i zewn\u0119trznej skorupy lodowej. Posiada w\u0142asn\u0105 chocia\u017c bardzo s\u0142ab\u0105 magnetosfer\u0119. Ma p\u0142ynne, bogate w \u017celazo j\u0105dro i gruby p\u0142aszcz. Prawdopodobnie ma wi\u0119cej wody ni\u017c wszystkie oceany Ziemi razem wzi\u0119te.<\/p>\n\n\n\n

Kallisto<\/strong> (nimfa le\u015bna, towarzyszka Artemidy) – trzeci co do wielko\u015bci ksi\u0119\u017cyc w Uk\u0142adzie S\u0142onecznym (promie\u0144 2 410 km). Posiada niemal identyczny rozmiar jak Merkury, jednak tylko jedn\u0105 trzeci\u0105 jego masy. Nie ma \u017celaznego j\u0105dra, to lodowa, skalista planeta pokryta kraterami.<\/p>\n\n\n\n

Ksi\u0119\u017cyce Saturna <\/strong>(promie\u0144 58 230 km).
Saturn\u00a0 to gazowy olbrzym, s\u0142yn\u0105cy z jasnych pier\u015bcieni z lodu i ska\u0142, o g\u0119sto\u015bci mniejszej od wody. Cechuje go szybka rotacja, co powoduje jego sp\u0142aszczenie.
Saturn jest rekordzist\u0105 pod wzgl\u0119dem liczby ksi\u0119\u017cyc\u00f3w, do 2024 r. potwierdzono istnienie 274.<\/p>\n\n\n\n

Tytan <\/strong>(promie\u0144 2 570 km)zosta\u0142 odkryty w 1655 r. przez holenderskiego, matematyka, astronoma Christiaana Huygensa, kt\u00f3ry zbudowa\u0142 w\u0142asny teleskop (mia\u0142 metalowe lustra).
Atmosfera sk\u0142ada si\u0119 z azotu z domieszk\u0105 metanu. Temperatura powierzchni to -179 stopni. Ci\u015bnienie przy powierzchni wynosi 1,5 bara, czyli jest o 50% wy\u017csze ni\u017c na Ziemi.<\/p>\n\n\n\n

Enceladus<\/strong>\u00a0 (promie\u0144 252 km) to ma\u0142y lodowy ksi\u0119\u017cyc, znany z podpowierzchniowego oceanu ciek\u0142ej wody i gejzer\u00f3w. Gejzery s\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142em wi\u0119kszo\u015bci materii pier\u015bcienia E Saturna. Woda w postaci pary i lodu jest wyrzucana przez sie\u0107 d\u017cet\u00f3w zlokalizowanych w pobli\u017cu po\u0142udniowego bieguna ksi\u0119\u017cyca (ok. 200 kg\/s). Obecnie pier\u015bcieni nie wida\u0107 ale wkr\u00f3tce si\u0119 pojawi\u0105.
Zosta\u0142 odkryty w 1789 roku przez brytyjsko-niemieckiego astronoma Wiliama Herschela.<\/p>\n\n\n\n

Ksi\u0119\u017cyce Urana<\/strong>
Obecnie znamy 29 ksi\u0119\u017cyc\u00f3w. Najwi\u0119ksze to : Tytania, Oberon, Ariel, Umbriel, Miranda<\/strong>). Nazwy pochodz\u0105 z dzie\u0142 Szekspira. Tytania i Oberon maj\u0105 po ok.1 500 km \u015brednicy i s\u0105 z\u0142o\u017cone z lodu i ska\u0142.
Urana (1781 r.) oraz Tytani\u0119 i Oberona (1787r.) odkry\u0142 Wiliam Herschel.<\/p>\n\n\n\n

Neptun \u2013 <\/strong>gazowy olbrzym 17 razy masywniejszy od Ziemi.
Posiada 16 ksi\u0119\u017cyc\u00f3w. Najwi\u0119kszym jest Tryton<\/strong> (promie\u0144 1 353 km) odkryty w 1846 r. przez Wiliama Lassella. Sk\u0142ada si\u0119 w 25% z wody i w 75%\u00a0 z materia\u0142u skalnego.
To jedyny du\u017cy satelita w Uk\u0142adzie S\u0142onecznym, kt\u00f3ry kr\u0105\u017cy w kierunku przeciwnym do rotacji swojej planety. Na powierzchni Trytona panuje temperatura -220 stopni.. Mimo to jest aktywny geologicznie. Voyager 2 zaobserwowa\u0142 erupcje krio wulkaniczne wyrzucaj\u0105ce p\u0142ynny azot, py\u0142 i metan 8 km ponad powierzchni\u0119. Satelita posiada cienk\u0105 atmosfer\u0119 zbudowan\u0105 z azotu (99%) z domieszk\u0105 metanu.<\/p>\n\n\n\n

Pluton \u2013<\/strong> planeta kar\u0142owata (\u015brednica 2 374 km).
Znamy pi\u0119\u0107 ksi\u0119\u017cyc\u00f3w, z kt\u00f3rych najwi\u0119kszy to Charon, <\/strong>kt\u00f3ryodkry\u0142 w 1978 roku\u00a0 James Christy. Jest on stosunkowo du\u017cych rozmiar\u00f3w (\u015brednica 1 210 km) przez co uk\u0142ad Pluton-Charon mo\u017ce by\u0107 uznany za podw\u00f3jn\u0105 planet\u0119 kar\u0142owat\u0105 (s\u0105 stale zwr\u00f3cone do siebie tymi samymi stronami).
Obecnie kr\u0105\u017cy po Uk\u0142adzie S\u0142onecznym 840 000 planetoid. Najwi\u0119ksze to: Ceres, Pallas, Westa. Mog\u0105 by\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142em cennych surowc\u00f3w i s\u0105 skarbnic\u0105 wiedzy o wczesnym Uk\u0142adzie S\u0142onecznym.<\/p>\n\n\n\n

Obiekty bliskie Ziemi wymagaj\u0105 monitorowania.<\/p>\n\n\n\n

\u017bycie istnieje, ale my go nie odkryjemy. Szansa na znalezienie \u017cycia to odleg\u0142o\u015b\u0107 najmniej 24 lata \u015bwietlne. Pierwsze trzy planety poza s\u0142oneczne (kr\u0105\u017c\u0105ce wok\u00f3\u0142 pulsara w konstelacji Panny) odkry\u0142 w 1992 roku prof. Aleksander Wolszczan. To zapocz\u0105tkowa\u0142o intensywne badania nad poszukiwaniem \u017cycia pozaziemskiego. Obecnie znamy ju\u017c oko\u0142o 5 000 planet poza s\u0142onecznych.<\/p>\n\n\n\n

Najlepsze rezultaty w poszukiwaniach osi\u0105gaj\u0105 Kluczowe Obiekty Astronomiczne budowane na pustyni Atacama w Chile. Panuje tam ultra-suchy klimat i jest tam ponad 300 bezchmurnych nocy rocznie, a instalacje znajduj\u0105 si\u0119 na wysoko\u015bci 3000 -5000 m.<\/p>\n\n\n\n

Przyk\u0142adowe instalacje:
ALMA- ponad 60 radioteleskop\u00f3w na wysoko\u015bci ok. 5000 m n.p.m.
VLT (Very Large Telescope),
ELT Extremely Large Telescope)- najwi\u0119kszy optyczny teleskop \u015bwiata (w budowie)
Polskie Obserwatorium Astronomiczne (Projekt Araucaria).<\/p>\n\n\n\n

Naszemu Wyk\u0142adowcy sk\u0142adamy\u00a0 gratulacje \u2013 p. Stefan Janta\u00a0 w 2025 roku zosta\u0142 laureatem presti\u017cowej nagrody im. W\u0142odzimierza Zonna, kt\u00f3ra jest przyznawana przez Polskie Towarzystwo Astronomiczne za wybitne zas\u0142ugi w szerzeniu i popularyzacji wiedzy o Wszech\u015bwiecie; nasz profesor otrzyma\u0142 medal o numerze 28, a Nagroda i Medal s\u0105 przyznawane od 1983 roku co dwa lata. <\/p>\n\n\n\n

Notatk\u0119 przygotowa\u0142: Henryk Duda<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W dniu 03.12.2025 r. wys\u0142uchali\u015bmy wyk\u0142adu p. mgr Stefana Janty – dyrektora Planetarium i Obserwatorium Astronomicznego im. Miko\u0142aja Kopernika w Chorzowie\u00a0 o \u201eKsi\u0119\u017cycach w Uk\u0142adzie […]<\/a><\/p>\n<\/div>","protected":false},"author":1,"featured_media":4783,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_vp_format_video_url":"","_vp_image_focal_point":[],"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-4782","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bez-kategorii"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4782","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4782"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4782\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4785,"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4782\/revisions\/4785"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4783"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4782"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4782"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4782"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}