{"id":4675,"date":"2025-11-10T10:55:27","date_gmt":"2025-11-10T09:55:27","guid":{"rendered":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/?p=4675"},"modified":"2025-11-11T10:55:51","modified_gmt":"2025-11-11T09:55:51","slug":"zelazo-pierwiastek-z-gwiazd","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/2025\/11\/10\/zelazo-pierwiastek-z-gwiazd\/","title":{"rendered":"\u017belazo pierwiastek z gwiazd"},"content":{"rendered":"\n

W dniu 22.10. 2025 r. wys\u0142uchali\u015bmy wyk\u0142adu dr hab. in\u017c. Jacka Pieprzycy, profesora Politechniki \u015al\u0105skiej z Katedry Metalurgii i Recyklingu: <\/strong>\u201d\u017belazo pierwiastek z gwiazd\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u017belazo otacza nas wsz\u0119dzie. Rzadko si\u0119 zastanawiamy sk\u0105d si\u0119 tu znalaz\u0142o.
\u017belazo o symbolu Fe (ferrum) to pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 26, metal z VIII grupy uk\u0142adu okresowego.
13,5 mld lat temu nast\u0105pi\u0142 Wielki Wybuch.<\/strong> Po 300-400 mln lat zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 pierwiastki. Pierwszy by\u0142 wod\u00f3r (H2 <\/sub>– deuter). Zosta\u0142 naukowo zidentyfikowany i opisany przez Henry\u2019ego Cavendisha <\/strong>w 1766 roku). Nast\u0119pnie powsta\u0142 hel, a p\u00f3\u017aniej inne.
Ernest Rutheford <\/strong>udowodni\u0142, \u017ce atom ma j\u0105dro, w kt\u00f3rym skoncentrowany jest ca\u0142y jego \u0142adunek dodatni i wi\u0119kszo\u015b\u0107 masy. Wywnioskowa\u0142 to po eksperymencie, w kt\u00f3rym cz\u0105stki alfa bombardowa\u0142y cienk\u0105 z\u0142ot\u0105 foli\u0119 i przechodzi\u0142y przez ni\u0105 bez zmiany kierunku lotu.
Elektrony kr\u0105\u017c\u0105 po orbitach. Gdyby elektron mia\u0142 wielko\u015b\u0107 pi\u0142eczki do ping-ponga, to kr\u0105\u017cy\u0142by po orbicie w odleg\u0142o\u015bci korony du\u017cego stadionu.
Artur Eddington <\/strong>w 1920 przewidzia\u0142 mechanizm proces\u00f3w j\u0105drowych w gwiazdach. \u0179r\u00f3d\u0142em energii gwiazdowej jest synteza wodoru w hel. Miejscem, gdzie powstaj\u0105 pierwiastki, s\u0105 wn\u0119trza gwiazd. W gwiazdach o du\u017cej masie w procesie fuzji j\u0105drowej powstaj\u0105 pierwiastki, gdzie \u017celazo jest ostatnim pierwiastkiem, wytworzenie kt\u00f3rego wi\u0105\u017ce si\u0119 z uwolnieniem energii.
Pierwiastki o wi\u0119kszej liczbie atomowej powstaj\u0105 w wyniku gwa\u0142townego wybuchu supernowej, kt\u00f3ra rozrzuca w przestrze\u0144 izotopy pierwiastk\u00f3w, kt\u00f3rych j\u0105dra atom\u00f3w s\u0105 niestabilne i samorzutnie ulegaj\u0105 przemianie promieniotw\u00f3rczej. Badania widm gwiazdowych, kt\u00f3re by\u0142y podstaw\u0105 teorii B2<\/sup>FH <\/strong>nazwanej tak od od nazwisk Margaret Burbridge, Geoffreya Burbridge, Wiliama Fowlera i Freda Hoyle\u2019a. Teoria ta dostarczy\u0142a rewolucyjnego wyja\u015bnienia powstawania pierwiastk\u00f3w chemicznych.
James Chadwick<\/strong> w 1932 na podstawie eksperyment\u00f3w odkry\u0142 now\u0105 cz\u0105stk\u0119 w j\u0105drze atomu, kt\u00f3ra zosta\u0142a nazwana neutronem. Tego samego odkrycia w tym samym czasie dokona\u0142 Hans Falkenhagen, kt\u00f3ry go nie opublikowa\u0142. Chadwick chcia\u0142 si\u0119 z nim podzieli\u0107 Nagrod\u0105 Nobla, ale Falkenhagen odm\u00f3wi\u0142.
S\u0142o\u0144ce<\/strong> powsta\u0142o ok. 4,6 mld lat temu po wybuchu supernowej. S\u0142o\u0144ce ma jeszcze trwa\u0107 ok. 5 mld lat. Kiedy sko\u0144czy si\u0119 wod\u00f3r, S\u0142o\u0144ce zacznie si\u0119 zapada\u0107 i powstanie bia\u0142y karze\u0142.
Wok\u00f3\u0142 m\u0142odego S\u0142o\u0144ca orbitowa\u0142 dysk protoplanetarny. Znajduj\u0105ca si\u0119 w nim materia oddzia\u0142ywa\u0142a na siebie. Wytworzy\u0142y si\u0119 planetozymale, kt\u00f3re by\u0142y czym\u015b w rodzaju zal\u0105\u017ck\u00f3w planet. Gdy ci\u0119\u017ckie pierwiastki zacz\u0119\u0142y si\u0119 zderza\u0107, dosz\u0142o do ich po\u0142\u0105czenia. Tak uformowa\u0142o si\u0119 skaliste j\u0105dro Ziemi. Nad nimi powsta\u0142 p\u0142aszcz, w kt\u00f3rym dochodzi\u0142o do cyrkulacji materii. L\u017cejsze pierwiastki wznios\u0142y si\u0119 ku powierzchni, tworz\u0105c skorup\u0119 ziemsk\u0105. Ziemia zderzy\u0142a si\u0119 z cia\u0142em niebieskim wielko\u015bci Marsa (Thea), kt\u00f3re kr\u0105\u017cy\u0142o na tej samej orbicie. W wyniku kolizji, skorupy obu obiekt\u00f3w stopi\u0142y si\u0119, a w przestrze\u0144 kosmiczn\u0105 zosta\u0142y wyrzucone ogromne od\u0142amki skalne. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich spad\u0142a na Ziemi\u0119 ale pozosta\u0142e zacz\u0119\u0142y si\u0119 \u0142\u0105czy\u0107. Tak powsta\u0142 Ksi\u0119\u017cyc w odleg\u0142o\u015bci 25000 km i kiedy zacz\u0105\u0142 si\u0119 oddala\u0107, pogoda na Ziemi zacz\u0119\u0142a si\u0119 stabilizowa\u0107.
Budowa wn\u0119trza Ziemi.<\/strong>
Nasza planeta sk\u0142ada si\u0119 z nast\u0119puj\u0105cych warstw:
– skorupa ziemska, warstwa o grubo\u015bci od kilku (pod oceanami) do kilkudziesi\u0119ciu kilometr\u00f3w, (w obr\u0119bie kontynent\u00f3w),
– p\u0142aszcz g\u00f3rny (35-400km),
– p\u0142aszcz dolny (400-2900km),
– j\u0105dro, ( promie\u0144 wynosi ok. 3500 km, temperatura ok. 6000 stopni Celsjusza).
J\u0105dro zewn\u0119trzne jest p\u0142ynne (2900-5100km).
J\u0105dro wewn\u0119trzna jest cia\u0142em sta\u0142ym (5100-7370km).
Powsta\u0142o pole magnetyczne, kt\u00f3re chroni planet\u0119 przed promieniowaniem kosmicznym.
Na Ziemi\u0119 spada\u0142 r\u00f3j meteoryt\u00f3w (w\u0119giel, woda). Ziemia pokrywa si\u0119 wod\u0105 i stygnie. Oceany s\u0105 ciep\u0142e. Pojawiaj\u0105 si\u0119 w nich proste organizmy jednokom\u00f3rkowe, beztlenowe (podobne
do bakterii). By\u0142y otoczone b\u0142on\u0105 kom\u00f3rkow\u0105 i zawiera\u0142y cz\u0105steczk\u0119 DNA. Mia\u0142y kom\u00f3rk\u0119 bez wyodr\u0119bnionego j\u0105dra, chloroplast\u00f3w. Od\u017cywia\u0142y si\u0119 cudzo\u017cywnie. P\u00f3\u017aniej pojawi\u0142y si\u0119 organizmy zdolne do fotosyntezy, sinice (samo\u017cywne).
Pod wzgl\u0119dem masy \u017celazo jest najcz\u0119\u015bciej wyst\u0119puj\u0105cym pierwiastkiem chemicznym na Ziemi. Stanowi wi\u0119kszo\u015b\u0107 jej j\u0105dra zewn\u0119trznego i wewn\u0119trznego. Jest czwartym najbardziej powszechnym pierwiastkiem w skorupie ziemskiej.
\u017belazo wyst\u0119puje w minera\u0142ach takich jak:  czerwony hematyt, zwany krwawnikiem, czarny magnetyt, cz\u0119sto w postaci kryszta\u0142\u00f3w, syderyt, piryt i \u017celazo rodzime.
Podstawowym \u017ar\u00f3d\u0142em produkcji \u017celaza s\u0105 rudy \u017celaza.
Pojawili si\u0119 ludzie. Min\u0119\u0142a epoka kamienia, nast\u0119pnie br\u0105zu. W 1922 roku archeolodzy odnale\u017ali nienaruszony grobowiec faraona Tutanchamona (w\u0142adcy Egiptu,1333-1323 p.n.e.). Po wielu latach bada\u0144 ustalono, \u017ce znaleziony tam \u201ekosmiczny\u201d sztylet, kt\u00f3ry mia\u0142 z\u0142ot\u0105 r\u0119koje\u015b\u0107 i wykonan\u0105 z kryszta\u0142u g\u0142owic\u0119 wykuto z meteorytu.
Pierwsze proste piece hutnicze (dymarki)<\/strong> w Europie pojawi\u0142y si\u0119 ok. II wieku p.n.e. (na ziemiach polskich ok. I wieku n. e). Najwi\u0119cej ich \u015blad\u00f3w znaleziono w dawnym Zag\u0142\u0119biu \u015awi\u0119tokrzyskim. By\u0142y to proste konstrukcje zag\u0142\u0119bione w ziemi, s\u0142u\u017c\u0105ce do wyrobu \u017celaza (piece jednorazowego u\u017cytku). P\u00f3\u017aniej (XII wiek) budowano ziemne piece z otworem spustowym do usuwania \u017cu\u017clu i zastosowano miechy do wt\u0142aczania powietrza.
Uzyskiwana forma \u017celaza mia\u0142a posta\u0107 g\u0119stej porowatej bry\u0142y (g\u0105bki) zawieraj\u0105cej \u017cu\u017cel.
By\u0142o ono poddawane wielokrotnemu kuciu w celu usuni\u0119cia \u017cu\u017cla i otrzymaniu materia\u0142u nadaj\u0105cego si\u0119 do produkcji narz\u0119dzi i broni.
Charakterystyczny czerwony kolor Marsa wynika z du\u017cej zawarto\u015bci tlenku na jego powierzchni, co kojarzy\u0142o si\u0119 staro\u017cytnym z wojn\u0105 i krwi\u0105.
Abraham Darby<\/strong> (1677-1717) angielski hutnik, jako pierwszy u\u017cy\u0142 koksu zamiast w\u0119gla drzewnego do wytopu sur\u00f3wki (1709) w Wielkiej Brytanii, co mia\u0142o kluczowe znaczenie dla rewolucji przemys\u0142owej.
W Coalbrookdale mo\u017cna odwiedzi\u0107 Muzeum \u017celaza (Odkryj, jak \u017celazo zmieni\u0142o \u015bwiat).
Rewolucja przemys\u0142owa to proces zmian zwi\u0105zany z przej\u015bciem od gospodarki opartej na rolnictwie oraz produkcji manufakturowej b\u0105d\u017a rzemie\u015blniczej do mechanicznej produkcji fabrycznej na du\u017c\u0105 skal\u0119 (przemys\u0142ow\u0105).
Henry Cort opracowa\u0142 now\u0105 metod\u0119 przerabiania sur\u00f3wki na stal (pudlingowanie).
W 1856 Henry Bessemer<\/strong> opatentowa\u0142 metod\u0119 produkcji stali bezpo\u015brednio z rozgrzanego pieca poprzez przedmuchiwanie sur\u00f3wki i zamienianie jej na stal bezpo\u015brednio w konwektorze.
Piec Siemensa-Martina<\/strong> ( martenowski) to hutniczy wannowy piec p\u0142omieniowy z odzyskiwaniem ciep\u0142a spalin.
Walenty Ro\u017adzie\u0144ski <\/strong>(1560-1621) to polski hutnik, w\u0142a\u015bciciel ku\u017ani, urodzi\u0142 si\u0119 w miejscowo\u015bci Rozdzie\u0144 (obecnie Katowice Szopienice). Jest autorem wierszowanego poematu \u201eOfficina ferraria, albo huta i warsztat z ku\u017aniami szlachetnego dzie\u0142a \u017celaznego\u201d (1612) opisuj\u0105cego stan \u00f3wczesnego hutnictwa i g\u00f3rnictwa. Autor opisuje w nim histori\u0119 obr\u00f3bki \u017celaza oraz \u017cycie i prac\u0119 \u015bl\u0105skich g\u00f3rnik\u00f3w, hutnik\u00f3w i kowali, kt\u00f3r\u0105 zna\u0142 z w\u0142asnego do\u015bwiadczenia. Wprowadzi\u0142 do swego utworu liczne cytaty i komentarze biblijne, oparte na ewangelickiej postylli g\u00f3rniczej z 1562 roku pt. \u201eSarepta\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Notatk\u0119 sporz\u0105dzi\u0142: Henryk Duda<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W dniu 22.10. 2025 r. wys\u0142uchali\u015bmy wyk\u0142adu dr hab. in\u017c. Jacka Pieprzycy, profesora Politechniki \u015al\u0105skiej z Katedry Metalurgii i Recyklingu: \u201d\u017belazo pierwiastek z gwiazd\u201d. \u017belazo […]<\/a><\/p>\n<\/div>","protected":false},"author":1,"featured_media":4676,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_vp_format_video_url":"","_vp_image_focal_point":[],"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-4675","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bez-kategorii"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4675","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4675"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4675\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4677,"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4675\/revisions\/4677"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4676"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4675"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4675"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4675"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}