{"id":2079,"date":"2021-10-18T20:28:01","date_gmt":"2021-10-18T18:28:01","guid":{"rendered":"http:\/\/xonit.eu\/utwswce\/?page_id=2079"},"modified":"2021-10-18T20:33:37","modified_gmt":"2021-10-18T18:33:37","slug":"wakacje-z-utw-2021","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wakacje-z-utw-2021\/","title":{"rendered":"Wakacje z UTW – 2021"},"content":{"rendered":"\n

Cykl wyk\u0142ad\u00f3w Pana dr Paw\u0142a \u0141ugiewicza<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1. Pocz\u0105tki filozofii staro\u017cytnej – 1.09.2021r.<\/span><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Przedmiotem wyk\u0142adu jest staro\u017cytna filozofia grecka w pierwszym okresie jej dziej\u00f3w, zwanym przedsokratejskim (przypadaj\u0105cym na VI i V w. p.n.e.). Sam wyk\u0142ad zaczyna si\u0119 jednak od doprecyzowania zakresu znaczeniowego poj\u0119cia \u201efilozofia\u201d, skontrastowanego z poj\u0119ciem \u201enauki\u201d. W ten spos\u00f3b filozofia w jej klasycznym (g\u0142. staro\u017cytnym i \u015bredniowiecznym) uj\u0119ciu zostaje odr\u00f3\u017cniona od wsp\u00f3\u0142czesnych nauk szczeg\u00f3\u0142owych ze wzgl\u0119du na przedmiot bada\u0144 samych filozof\u00f3w: jest nim rzeczywisto\u015b\u0107 ujmowana ca\u0142o\u015bciowo (w aspekcie najwy\u017cszych zasad i praw, a wi\u0119c \u201ebytu jako bytu\u201d), a nie w okre\u015blonym aspekcie. Filozofia klasyczna okazuje si\u0119 wi\u0119c by\u0107 metafizyk\u0105, tj. filozofi\u0105 wykraczaj\u0105c\u0105 poza fizyczny, konkretny aspekt \u015bwiata w poszukiwaniu tego, co najwy\u017csze.<\/p>\n\n\n\n

Pocz\u0105tek okresu przedsokratejskiego pokrywa si\u0119 z samymi narodzinami filozofii, w zwi\u0105zku z czym zarysowana zostaje problematyka rzeczonych narodzin, opisywanych przez historyk\u00f3w filozofii cz\u0119sto jako \u201eprzej\u015bcie od mitu do logosu<\/em>\u201d. Problem zostaje ukazany przez pryzmat dw\u00f3ch alternatywnych interpretacji, rzucaj\u0105cych odmienne \u015bwiat\u0142o zar\u00f3wno na natur\u0119 mitu, jak i na pogl\u0105dy pierwszych filozof\u00f3w grec-kich. S\u0105 to, odpowiednio, interpretacje dewaluuj\u0105ce i rewaloryzuj\u0105ce mit, widziany ju\u017c to jako \u201enaiwny\u201d, przedracjonalny spos\u00f3b postrzegania \u015bwiata, ju\u017c to jako wyrafinowany i z\u0142o\u017cony system symboli (\u201esymboliczna metafizyka\u201d).<\/p>\n\n\n\n

W zale\u017cno\u015bci od przyj\u0119tej interpretacji inaczej przedstawiaj\u0105 si\u0119 tak\u017ce pogl\u0105dy pierwszych filozof\u00f3w, poszukuj\u0105cych arche<\/em>, czyli prapocz\u0105tku wszech\u015bwiata, pierwszej zasady, z kt\u00f3rej wszystko si\u0119 wy\u0142ania i do kt\u00f3rej ostatecznie wszystko powraca. Ow\u0105 arche<\/em> zazwyczaj by\u0142 jeden lub kilka spo\u015br\u00f3d tzw. element\u00f3w, czyli czterech pod-stawowych \u017cywio\u0142\u00f3w (np. woda u Talesa, powietrze u Anaksymenesa, ogie\u0144 u Hera-klita, wszystkie cztery elementy u Empedoklesa). W \u015bwietle pierwszej z ww. interpretacji arche<\/em> by\u0142aby wynikiem wczesnych, opartych ju\u017c wprawdzie o logos<\/em>, ale naturalistycznych poszukiwa\u0144 prapocz\u0105tku, z kolei druga interpretacja dopuszcza mo\u017cliwo\u015b\u0107 transformacji arche<\/em> w symbol zasady wy\u017cszej ni\u017c czysto materialna: czego\u015b bardziej fundamentalnego i pierwotnego. Co za tym idzie \u2013 w pierwszej interpretacji mamy do czynienia z radykalnym zerwaniem z dawnym obrazowaniem \u015bwiata, natomiast w drugiej postulowana jest pewna ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107, wyra\u017caj\u0105ca si\u0119 w zachowaniu funkcji symbolu u pierwszych filozof\u00f3w greckich. Drug\u0105 interpretacj\u0119 wzmacnia fakt, i\u017c jeden z pierw-szych presokratyk\u00f3w, tj. Anaksymander, przyjmowa\u0142 jako arche<\/em> abstrakcyjn\u0105 zasad\u0119 bezkresu (apeiron<\/em>), co sugeruje, \u017ce ju\u017c my\u015blenie ucznia Talesa pod\u0105\u017ca\u0142o torami daleki-mi od w\u0105sko poj\u0119tego naturalizmu, upatruj\u0105cego prapocz\u0105tku w dos\u0142ownie poj\u0119tym materialnym \u017cywiole. Nale\u017cy ponadto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, i\u017c rekonstrukcja pogl\u0105d\u00f3w presokratyk\u00f3w jest znacznie utrudniona przez zasadnicz\u0105 niedost\u0119pno\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142, kt\u00f3rych ilo\u015b\u0107 jest bardzo ograniczona. Z tego tytu\u0142u sugeruje si\u0119 zachowanie ostro\u017cno\u015bci przy bazowaniu na recepcji my\u015bli owych filozof\u00f3w dokonanej przez Arystotelesa (b\u0119d\u0105ce-go podstaw\u0105 dla odczytywania przedsokratejskiej arche<\/em> wg naturalistycznego klucza), kt\u00f3ry zna\u0142 j\u0105 jedynie po\u015brednio, z drugiej lub trzeciej r\u0119ki. Wreszcie, na ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 po-mi\u0119dzy mitologi\u0105 i wczesn\u0105 filozofi\u0105 wskazuj\u0105 zwi\u0105zki pitagorejczyk\u00f3w i Empedoklesa z misteriami orfickimi, b\u0119d\u0105cymi dla tych my\u015blicieli wa\u017cnym \u017ar\u00f3d\u0142em inspiracji.<\/p>\n\n\n\n

Drugi przedstawiony na wyk\u0142adzie kluczowy problem filozofii przedsokratejskiej dotyczy kwestii bytu i niebytu, zarysowanej przez Parmenidesa jako antyteza pogl\u0105d\u00f3w Heraklita. O ile bowiem dla Heraklita \u015bwiat jest sfer\u0105 nieustannych przemian, o tyle dla Parmenidesa prawdziw\u0105 istot\u0105 \u015bwiata jest niezmienno\u015b\u0107 i sta\u0142o\u015b\u0107 pojedynczego bytu. Parmenides dochodzi do swej koncepcji bytu postuluj\u0105c prymat rozumu nad poznaniem zmys\u0142owym. Rozum nakazuje odrzuci\u0107 niebyt jako absolutnie nieistniej\u0105cy (nie daj\u0105cy si\u0119 pomy\u015ble\u0107 ani wyobrazi\u0107 bez popadni\u0119cia w sprzeczno\u015b\u0107), co sprawia, \u017ce byt staje si\u0119 jedyn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, nie powstaj\u0105c\u0105, nie gin\u0105c\u0105 i nie podle-gaj\u0105c\u0105 \u017cadnej zmianie.<\/p>\n\n\n\n

Wyk\u0142ad zamyka streszczenie pogl\u0105d\u00f3w wybranych filozof\u00f3w, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali wypracowa\u0107 syntez\u0119 przeciwstawnych pogl\u0105d\u00f3w Parmenidesa i Heraklita, tj. przedstawi\u0107 wizj\u0119 \u015bwiata zawieraj\u0105cego zar\u00f3wno aspekt zmienno\u015bci, jak i niezmienno\u015bci. Za-zwyczaj niezmienno\u015b\u0107 przypisywano arche<\/em> poj\u0119tej jako mnogo\u015b\u0107 element\u00f3w lub cz\u0105stek (cztery elementy u Empedoklesa, tzw. homoiomerie u Anaksagorasa, atomy u Leukipposa i Demokryta), za\u015b sta\u0142o\u015b\u0107 ich powstaj\u0105cym i gin\u0105cym uk\u0142adom, sk\u0142adaj\u0105cym si\u0119 na ca\u0142o\u015b\u0107 o\u017cywionej i nieo\u017cywionej przyrody.<\/p>\n\n\n\n

2. Sofi\u015bci, Sokrates, Platon – 08.09.2021r.<\/strong><\/span><\/em><\/p>\n\n\n\n

Przedmiotem wyk\u0142adu jest staro\u017cytna filozofia grecka w drugim okresie jej dziej\u00f3w, zwanym klasycznym. Cezur\u0105 wyznaczaj\u0105c\u0105 pocz\u0105tek tego okresu jest pojawienie si\u0119 my\u015blicieli zwanych sofistami, dzia\u0142aj\u0105cych w V i IV w. p.n.e. Sofi\u015bci byli w\u0119drownymi nauczycielami zajmuj\u0105cymi si\u0119 kszta\u0142ceniem m\u0142odzie\u017cy, k\u0142ad\u0105c szczeg\u00f3lny nacisk na retoryk\u0119, b\u0119d\u0105c\u0105 w warunkach tzw. demokracji ate\u0144skiej umiej\u0119tno\u015bci\u0105 specyficznie polityczn\u0105, tj. sztuk\u0105 wyg\u0142aszania m\u00f3w, argumentowania, prowadzenia spor\u00f3w i perswazji. Spekulatywn\u0105 podstaw\u0105 dzia\u0142alno\u015bci dydaktycznej sofist\u00f3w by\u0142 daleko posuni\u0119ty krytycyzm odno\u015bnie istnienia\/poznawalno\u015bci obiektywnej praw-dy i warto\u015bci etycznych. Krytycyzm ten przejawia\u0142 si\u0119 ju\u017c to w tzw. agnostycyzmie i relatywizmie poznawczym (zasada homo mensura<\/em> Protagorasa, g\u0142osz\u0105ca, i\u017c cz\u0142owiek jest miar\u0105 wszystkich rzeczy, za\u015b prawda i dobro, przy niemo\u017cno\u015bci stwierdzenia ich obiektywnego istnienia\/nieistnienia, s\u0105 kategoriami czysto subiektywnymi), ju\u017c to w nihilizmie, kategorycznie przecz\u0105cym istnieniu prawdy i dobra, i dlatego prowadz\u0105-cym w praktyce do postawy amoralizmu (Gorgiasz). Wyst\u0105pienie sofist\u00f3w zrodzi\u0142o liczne reakcje polemiczne, najwa\u017cniejsz\u0105 spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142a filozoficzna dzia\u0142alno\u015b\u0107 Sokratesa (ok. 470-399 p.n.e.).<\/p>\n\n\n\n

Istot\u0105 sokratyzmu jest tzw. poszukiwanie \u201eistoty rzeczy\u201d, tj. obiektywnie istniej\u0105cych prawid\u0142owo\u015bci w \u015bwiecie, kt\u00f3re u Sokratesa mia\u0142o wymiar stricte<\/em> antropologiczny i etyczny. Sam Sokrates nie pozostawi\u0142 po sobie \u017cadnych pism, jednak rekonstrukcja jego my\u015bli i dzia\u0142alno\u015bci jest mo\u017cliwa dzi\u0119ki \u015bwiadectwom Platona (w kt\u00f3rego dialogach Sokrates jest zazwyczaj g\u0142\u00f3wnym protagonist\u0105), historyka Ksenofonta, a na-wet komediopisarza Arystofanesa. Metoda sokratyczna mia\u0142a polega\u0107 na dialogu pro-wadzonym z mieszka\u0144cami Aten, kt\u00f3rego tematyka by\u0142a na og\u00f3\u0142 zwi\u0105zana z tak\u0105 czy inn\u0105 cnot\u0105 (m\u0119stwo, przyja\u017a\u0144, pobo\u017cno\u015b\u0107 etc.). W punkcie wyj\u015bcia Sokrates pos\u0142ugi-wa\u0142 si\u0119 tzw. ironi\u0105, symulowa\u0142 niewiedz\u0119, by o\u015bmieli\u0107 interlokutora do przedstawienia swoich mniema\u0144, kt\u00f3re nast\u0119pnie by\u0142y umiej\u0119tnie zbijane, po czym Sokrates za pomoc\u0105 odpowiednio dobranych pyta\u0144 pomaga\u0142 rozm\u00f3wcy doj\u015b\u0107 do prawdy ukrytej w jego duszy. Metoda ta jest okre\u015blana mianem elenktyczno-majeutycznej. Uczyni\u0142a ona Sokratesa postaci\u0105 tyle\u017c podziwian\u0105, co pogardzan\u0105, i ostatecznie doprowadzi\u0142a do wytoczenia filozofowi procesu, w wyniku kt\u00f3rego ate\u0144ski s\u0105d skaza\u0142 go na \u015bmier\u0107 poprzez wypicie trucizny.<\/p>\n\n\n\n

Najs\u0142ynniejszy ucze\u0144 Sokratesa, Platon (ok. 427-347 p.n.e.), kontynuowa\u0142 sokratejskie poszukiwania \u201eistoty rzeczy\u201d, przenosz\u0105c je z poziomu antropologicznego na stricte<\/em> metafizyczny, i tym samym zapocz\u0105tkowuj\u0105c jedn\u0105 z dw\u00f3ch g\u0142\u00f3wnych (obok arystotelizmu) tradycji metafizycznych cywilizacji europejskiej. Poszukiwania te doprowadzi\u0142y go do sformu\u0142owania tzw. teorii idei, wyja\u015bniaj\u0105cej wszelkie istniej\u0105-ce w \u015bwiecie prawid\u0142owo\u015bci (od rodzaj\u00f3w i gatunk\u00f3w po warto\u015bci etyczne i estetyczne) poprzez odniesienie ich do bytuj\u0105cych w wy\u017cszej, czysto duchowej rzeczywisto\u015bci wiecznych i niezmiennych prawzor\u00f3w, b\u0119d\u0105cych ich przyczynami. Idea w uj\u0119ciu Platona jest prawdziwym bytem w przeciwie\u0144stwie do przedmiot\u00f3w \u015bwiata zjawiskowe-go, kt\u00f3re nie s\u0105, lecz si\u0119 staj\u0105, i dlatego s\u0105 czym\u015b po\u015brednim pomi\u0119dzy bytem i niebytem. Idea jako byt pozazjawiskowy jest dost\u0119pna jedynie dla rozumu, aczkolwiek na jej istnienie mog\u0105 nakierowa\u0107 rzeczy dost\u0119pne w poznaniu zmys\u0142owym (np. dwa bli\u017aniaczo podobne do siebie przedmioty przywo\u0142uj\u0105 ide\u0119 r\u00f3wno\u015bci). Platon przy tym wszelkie poznanie rozumie nie jako nauk\u0119 (tj. jako zdobywanie ca\u0142kowicie nowych wiadomo\u015bci), lecz jako przypomnienie (anamnesis<\/em>), co wynika z przyj\u0119tej przeze\u0144 nauki o poprzedzaj\u0105cej narodziny cz\u0142owieka preegzystencji duszy ludzkiej w \u015bwiecie idei. Stan zapomnienia wiedzy nabytej dzi\u0119ki bezpo\u015bredniej kontemplacji idei jest przeto konsekwencj\u0105 po\u0142\u0105czenia duszy z cia\u0142em i narodzin w \u015bwiecie zmys\u0142owym.<\/p>\n\n\n\n

3. Platon i Arystoteles – 15.09.2021r.<\/strong><\/span><\/em><\/p>\n\n\n\n

Omawiany wyk\u0142ad jest kontynuacj\u0105 rozwa\u017ca\u0144 nad klasycznym okresem staro-\u017cytnej filozofii greckiej. Pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 wyk\u0142adu jest dalszym om\u00f3wieniem filozofii Platona, uzupe\u0142niaj\u0105cym wyw\u00f3d nt. teorii idei o teori\u0119 pa\u0144stwa idealnego oraz tzw. nauk\u0119 niepisan\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Teoria pa\u0144stwa idealnego (przedstawiona w dialogu Pa\u0144stwo<\/em>) jest bezpo\u015brednio zwi\u0105zana z Plato\u0144skim tr\u00f3jpodzia\u0142em duszy. Platon wyr\u00f3\u017cnia w duszy ludzkiej trzy g\u0142\u00f3wne w\u0142adze: rozumn\u0105 oraz gniewliw\u0105 i po\u017c\u0105dliw\u0105. Gdy w\u0142adza rozumna (b\u0119d\u0105ca w\u0142adz\u0105 wy\u017csz\u0105) zarz\u0105dza dwiema ni\u017cszymi w\u0142adzami (kt\u00f3re nie s\u0105 z\u0142e per se<\/em>, jednak wymagaj\u0105 kierownictwa w\u0142adzy rozumnej do prawid\u0142owego funkcjonowania), w duszy panuje stan zwany przez filozofa sprawiedliwo\u015bci\u0105. Tak poj\u0119ty tr\u00f3jpodzia\u0142 duszy s\u0142u\u017cy Platonowi za wzorzec, w \u015bwietle kt\u00f3rego mo\u017cna dokona\u0107 per analogiam<\/em> zarysu pa\u0144stwa idealnego. Obejmuje ono trzy klasy spo\u0142eczne: klas\u0119 panuj\u0105cych (opart\u0105 na ideale \u201ew\u0142adcy-filozofa\u201d, kontempluj\u0105cego \u015bwiat idei i przeto dysponuj\u0105cego wgl\u0105dem w wieczny model \u0142adu politycznego), klas\u0119 stra\u017cnik\u00f3w oraz klas\u0119 wytw\u00f3rc\u00f3w. Zwraca si\u0119 uwag\u0119, \u017ce koncepcja ta w XX wieku zosta\u0142a poddana surowej krytyce przez filozofa nauki i polityki K. Poppera, kt\u00f3ry oskar\u017cy\u0142 Platona o bycie protoplast\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnych system\u00f3w totalitarnych, jednak mo\u017cna te oskar\u017cenia oddali\u0107 wskazuj\u0105c na p\u00f3\u017any dialog Platona Prawa<\/em> (w \u015bwietle kt\u00f3rego Pa\u0144stwo<\/em> jawi si\u0119 \u015bwiadomie konstruowan\u0105 utopi\u0105), a tak\u017ce na fakt, i\u017c og\u00f3lne ramy Plato\u0144skiej wizji pa\u0144stwa idealnego pokrywaj\u0105 si\u0119 z tr\u00f3jfunkcyjn\u0105 struktur\u0105 tradycyjnych spo\u0142ecze\u0144stw indoeuropejskich, w tym ze struktur\u0105 \u015bredniowiecznej cywilizacji \u0142aci\u0144skiej (z jej podzia\u0142em spo\u0142ecze\u0144stwa na oratores<\/em>, bellatores<\/em> i laboratores<\/em>, a wi\u0119c kap\u0142an\u00f3w, wojownik\u00f3w i ch\u0142op\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n

\u201eNauka niepisana\u201d jest nowym paradygmatem w badaniach nad Platonem, kt\u00f3-ry w ci\u0105gu ostatnich dziesi\u0119cioleci w znacznej mierze zdezaktualizowa\u0142 wcze\u015bniej obowi\u0105zuj\u0105cy paradygmat (stworzony na pocz\u0105tku XIX wieku przez niemieckiego teologa reformowanego F. Schleiermachera), upatruj\u0105cy (zgodnie z protestanck\u0105 zasad\u0105 sola scriptura<\/em>) \u017ar\u00f3de\u0142 rekonstrukcji my\u015bli Plato\u0144skiej wy\u0142\u0105cznie w dialogach. W latach 50. XX wieku dw\u00f3ch niemieckich filolog\u00f3w klasycznych z uniwersytetu w Tybindze, K. Gaiser i H.J. Kr\u00e4mer, badaj\u0105c teksty staro\u017cytnych doksograf\u00f3w referuj\u0105cych pogl\u0105dy Platona, odkry\u0142o zupe\u0142nie nowe doktryny, kt\u00f3re da\u0142y podstaw\u0119 dla hipotezy o istnieniu dw\u00f3ch poziom\u00f3w filozofii Plato\u0144skiej: \u201eegzoterycznych\u201d dialog\u00f3w i \u201eezoterycznego\u201d nauczania ustnego, a tak\u017ce dostarczy\u0142y klucza interpretacyjnego pozwalaj\u0105cego odszyfrowa\u0107 te fragmenty dialog\u00f3w, kt\u00f3re uprzednio pozostawa\u0142y enigmatyczne. W ramach wyk\u0142adu zwr\u00f3cono uwag\u0119 na kluczowy aspekt \u201enauki niepisanej\u201d, jakim jest koncepcja tzw. Jedna, najwy\u017cszego pryncypium bytowego (Absolutu), do kt\u00f3rej obszerne aluzje zawiera dialog Parmenides<\/em>. Jedno, jako zasada wykluczaj\u0105ca wszelk\u0105 wielo\u015b\u0107, jest zar\u00f3wno ponad bytem, jak i ponad j\u0119zykiem \u2013 a zatem nie daje si\u0119 opisa\u0107, przekraczaj\u0105c wszelkie okre\u015blenie i b\u0119d\u0105c w swej najg\u0142\u0119bszej istocie niepoznawalne. Koncepcja ta jest niezb\u0119dnym ukoronowaniem systemu Platona, gdy\u017c wskazuje ona na pierwotne \u017ar\u00f3d\u0142o bytu i poznania, a zarazem na ich granice. Co za tym idzie, stanowi jeden z fundament\u00f3w ca\u0142ej plato\u0144skiej tradycji metafizycznej.<\/p>\n\n\n\n

W drugiej cz\u0119\u015bci wyk\u0142adu, po\u015bwi\u0119conej Arystotelesowi (384-322 p.n.e.), om\u00f3wione zostaj\u0105 podstawy stworzonej przez niego filozofii bytu, ukazanej w kontra\u015bcie do Plato\u0144skiej teorii idei. Arystoteles odrzuca bowiem flagow\u0105 teori\u0119 swojego mistrza, jednak nie rezygnuje przy tym z rozpocz\u0119tych przez Sokratesa poszukiwa\u0144 \u201eistoty rzeczy\u201d, cho\u0107 poszukuje jej nie poza rzeczami, tj. na wy\u017cszym poziomie rzeczywisto\u015bci, a w samych rzeczach. Co za tym idzie, plato\u0144ska idea zostaje zast\u0105piona arystotelesowsk\u0105 form\u0105, tj. istniej\u0105cym w jednostkowej rzeczy jej gatunkowym i rodzajowym aspektem, b\u0119d\u0105cym przyczyn\u0105, dla kt\u00f3rej dana rzecz jest tym, czym jest. Dla Arystotelesa ka\u017cdy jednostkowy byt, czyli ka\u017cda tzw. substancja, jest z\u0142o\u017ceniem z formy (morphe<\/em>) jako elementu okre\u015blaj\u0105cego i materii (hyle<\/em>) jako elementu okre\u015blanego \u2013 st\u0105d te\u017c teoria ta jest nazywana teori\u0105 hylemorfizmu (hyle<\/em> + morphe<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

W dalszej kolejno\u015bci przedstawiono teori\u0119 czterech przyczyn, za po\u015brednictwem kt\u00f3rych mo\u017cna, zdaniem Arystotelesa, wyja\u015bni\u0107 ka\u017cd\u0105 istniej\u0105c\u0105 w \u015bwiecie sub-stancj\u0119. S\u0105 nimi: przyczyna sprawcza, przyczyna materialna, przyczyna formalna i przyczyna celowa. Podczas wyk\u0142adu zilustrowano dzia\u0142anie owych przyczyn na dw\u00f3ch przyk\u0142adach: budowanego domu i pos\u0105gu z br\u0105zu. W pierwszym przypadku przyczynami by\u0142yby kolejno: architekt i budowniczowie, materia\u0142y budowlane, plan domu istniej\u0105cy w umy\u015ble architekta, cel w postaci zamieszkania w wybudowanym domu. Z kolei w drugim przypadku by\u0142yby to: rze\u017abiarz, br\u0105z, wyobra\u017cenie przysz\u0142ej rze\u017aby w umy\u015ble artysty, cel w postaci stworzenia pi\u0119knego dzie\u0142a sztuki.<\/p>\n\n\n\n

Wreszcie, na koniec wyk\u0142adu obja\u015bniono w og\u00f3lnym zarysie Arystotelesowsk\u0105 teori\u0119 ruchu, rozumian\u0105 jako przej\u015bcie od mo\u017cno\u015bci do aktu (ilustruj\u0105c j\u0105 na przyk\u0142adzie), a tak\u017ce po\u015brednio zwi\u0105zan\u0105 z ni\u0105 koncepcj\u0119 Absolutu, tj. Nieruchomego Poruszyciela, kt\u00f3rego istnienia da si\u0119 dowie\u015b\u0107 w\u0142a\u015bnie za po\u015brednictwem analizy ruchu \u2013 wykazuj\u0105c niemo\u017cno\u015b\u0107 istnienia niesko\u0144czonego \u0142a\u0144cucha przyczyn i skutk\u00f3w, tj. sub-stancji kolejno wprawiaj\u0105cych si\u0119 w ruch. Argument ten mia\u0142 okaza\u0107 si\u0119 szczeg\u00f3lnie istotny dla filozof\u00f3w \u015bredniowiecznych, kt\u00f3rzy opieraj\u0105c si\u0119 na nim dowodzili istnienia Boga.<\/p>\n\n\n\n

4. Epikurejczycy, stoicy, sceptycy – 22.09.2021r.<\/strong><\/span><\/em><\/p>\n\n\n\n

Przedmiotem wyk\u0142adu jest staro\u017cytna filozofia grecka w trzecim okresie jej dziej\u00f3w, zwanym hellenistycznym. S\u0142owo \u201ehellenizm\u201d nawi\u0105zuje do zjawiska rozprzestrzenienia kultury greckiej na ca\u0142\u0105 wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 basenu Morza \u015ar\u00f3dziemnego oraz Bliski Wsch\u00f3d w wyniku podboj\u00f3w Aleksandra Macedo\u0144skiego, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do powstania wielkiego imperium. Sama filozofia grecka w tym okresie przesz\u0142a znacz\u0105c\u0105 metamorfoz\u0119, ogniskuj\u0105c si\u0119 na cz\u0142owieku i problemie jego doczesnego szcz\u0119\u015bcia; systemy metafizyczne stworzone w szko\u0142ach Platona i Arystotelesa zesz\u0142y w\u00f3wczas na daleki plan. Historycy filozofii wymieniaj\u0105 trzy g\u0142\u00f3wne szko\u0142y hellenistyczne: epikurejczyk\u00f3w, stoik\u00f3w i sceptyk\u00f3w. By\u0142y to szko\u0142y charakterystyczne dla swojej epoki, aczkolwiek mo\u017cna dostrzec pewne ich prefiguracje w za\u0142o\u017conych w okresie klasycznym szko\u0142ach tzw. sokratyk\u00f3w mniejszych \u2013 szko\u0142a cynicka Antystenesa pod nie-kt\u00f3rymi wzgl\u0119dami zapowiada\u0142a szko\u0142\u0119 stoik\u00f3w, za\u015b szko\u0142a cyrenajska Arystypa \u2013 szko\u0142\u0119 epikurejczyk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Epikureizm, zapocz\u0105tkowany przez Epikura (341-270 p.n.e.), by\u0142 pr\u0105dem filozoficznym, kt\u00f3ry przez d\u0142ugi czas kojarzy\u0142 si\u0119 pejoratywnie z racji uznawania przeze\u0144 przyjemno\u015bci za \u017ar\u00f3d\u0142o szcz\u0119\u015bcia. W rzeczywisto\u015bci szko\u0142a epikurejczyk\u00f3w, w przeciwie\u0144stwie do szko\u0142y cyrenajskiej, nie naucza\u0142a hedonizmu, propaguj\u0105c zamiast tego przyjemno\u015b\u0107 b\u0119d\u0105c\u0105 swoist\u0105 form\u0105 ascezy. U podstaw epikureizmu le\u017ca\u0142a pesymistyczna wizja \u017cycia, g\u0142osz\u0105ca radykalny materializm (Epikur za Demokrytem przyjmowa\u0142, \u017ce \u015bwiat sk\u0142ada si\u0119 wy\u0142\u0105cznie z atom\u00f3w) oraz neguj\u0105ca bosk\u0105 opatrzno\u015b\u0107 (Epikur nie przeczy\u0142 istnieniu bog\u00f3w, jednak twierdzi\u0142, \u017ce nie zajmuj\u0105 si\u0119 oni w og\u00f3le ludzki-mi sprawami). Dlatego te\u017c etyka epikurejska by\u0142a paradoksalnie nakierowana bardziej na unikanie cierpienia ni\u017c na pogo\u0144 za przyjemno\u015bciami. W \u015bwietle tej etyki \u017cycie szcz\u0119\u015bliwe to \u017cycie w mo\u017cliwie najwi\u0119kszym stopniu wyzbyte b\u00f3lu. Z tego powodu Epikur k\u0142ad\u0142 szczeg\u00f3lny nacisk na zwalczanie egzystencjalnych l\u0119k\u00f3w (m.in. przed bogami i \u015bmierci\u0105) oraz dopuszcza\u0142 jedynie te przyjemno\u015bci, z kt\u00f3rymi wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 mo\u017cli-wie najmniej przykre konsekwencje. Przyjemno\u015bci naturalne i konieczne (np. proste zaspokajanie g\u0142odu) s\u0105 ca\u0142kowicie usprawiedliwione, do przyjemno\u015bci naturalnych i niekoniecznych (np. jedzenie wykwintnych potraw) nale\u017cy podchodzi\u0107 z du\u017cym dystansem, za\u015b przyjemno\u015bci nienaturalnych i niekoniecznych (np. ob\u017carstwo) nale\u017cy si\u0119 stanowczo wystrzega\u0107. M\u0119drzec epikurejski to cz\u0142owiek potrafi\u0105cy odnale\u017a\u0107 rado\u015b\u0107 w samym fakcie istnienia, w kontemplacji przyrody, w wytrawnych dyskusjach w gronie przyjaci\u00f3\u0142; cz\u0142owiek stroni\u0105cy od wielkomiejskiego zgie\u0142ku i t\u0142um\u00f3w, szukaj\u0105cy nie-spiesznego \u017cycia w jakiej\u015b cichej przystani \u2013 ten ostatni fakt ka\u017ce jednak postawi\u0107 pytanie, czy epikurejski idea\u0142 etyczny nie jest realizowalny tylko dla wybranych.<\/p>\n\n\n\n

Tw\u00f3rc\u0105 stoicyzmu by\u0142 pochodz\u0105cy z Cypru Zenon z Kition (ok. 334-262 p.n.e.), jednak filozofami r\u00f3wnie istotnymi dla starego stoicyzmu (kt\u00f3rzy zapewnili mu prze-trwanie i dokonali systematyzacji doktryny) byli Kleantes i Chryzyp. Z kolei czo\u0142owymi postaciami p\u00f3\u017aniejszego, \u015bredniego stoicyzmu (zdradzaj\u0105cego tendencje eklektyzuj\u0105ce) byli Panajtios i Posejdonios. O ile podstaw\u0105 \u201efizyki\u201d epikurejskiej by\u0142 atomizm, o tyle \u201efizyka\u201d stoicka, cho\u0107 nie mniej materialistyczna, rewitalizowa\u0142a pewne intuicje si\u0119gaj\u0105ce Heraklita. Wszech\u015bwiat wed\u0142ug stoik\u00f3w jest bowiem czysto materialny (ostatecznie tak\u017ce dusze s\u0105 materialne), jednak rz\u0105dzi nim kosmiczna opatrzno\u015b\u0107, logos<\/em> b\u0119d\u0105cy boskim ogniem i tchnieniem (pneuma<\/em>). Wszelki bieg zdarze\u0144 jest okre\u015blony przez \u00f3w logos<\/em> (determinizm), stanowi\u0105c na wy\u017cszym poziomie doskona\u0142\u0105 harmoni\u0119, kt\u00f3rej cz\u0142owiek nie jest w stanie poj\u0105\u0107, lecz do kt\u00f3rej ludzka \u015bwiadomo\u015b\u0107 jest w stanie si\u0119 dostroi\u0107. St\u0105d wynika stoicki postulat \u017cycia zgodnego z rozumem lub z natur\u0105 (rozumianymi w\u0142a\u015bnie jako kosmiczny logos<\/em>). Stoicki m\u0119drzec wobec tego jest cz\u0142owiekiem, kt\u00f3ry z ca\u0142kowitym spokojem ducha akceptuje wszystko to, co przy-nosi mu \u017cycie, r\u00f3wnie\u017c to, co z ludzkiej perspektywy jest tragiczne (znosi wszystko z przys\u0142owiowym \u201estoickim spokojem\u201d), i nie pozwala, by spok\u00f3j zaburza\u0142y mu gwa\u0142towne uczucia (zw\u0142aszcza wsp\u00f3\u0142czucie i smutek z powodu z\u0142a) \u2013 sprawia to, \u017ce stoickim idea\u0142em etycznym (podobnie jak idea\u0142 epikurejski niezwykle elitarnym) i zarazem warunkiem szcz\u0119\u015bcia jest beznami\u0119tno\u015b\u0107 (apatheia<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

Sceptycyzm w epoce hellenistycznej objawi\u0142 si\u0119 przede wszystkim w dw\u00f3ch g\u0142\u00f3wnych kierunkach: w tzw. sceptycyzmie akademickim, w kt\u00f3ry popad\u0142a szko\u0142a Platona, oraz w nurcie zapocz\u0105tkowanym przez Pirrona. Wyk\u0142ad koncentruje si\u0119 na posta-ci Pirrona (ok. 360-275 p.n.e.), gdy\u017c to w\u0142a\u015bnie on powi\u0105za\u0142 sw\u00f3j sceptycyzm z typowym dla epoki hellenistycznej poszukiwaniem cnoty prowadz\u0105cej do szcz\u0119\u015bcia. Historycy filozofii przyjmuj\u0105 zazwyczaj, \u017ce g\u0142\u00f3wnej inspiracji dostarczy\u0142 Pirronowi jego pobyt w Indiach, do kt\u00f3rych trafi\u0142 uczestnicz\u0105c w wyprawie wojennej Aleksandra, a gdzie wszed\u0142 w kontakt z tzw. gymnosofistami, kt\u00f3rymi mogli by\u0107 mnisi buddyjscy. Po powrocie do Grecji za\u0142o\u017cy\u0142 szko\u0142\u0119, w kt\u00f3rej naucza\u0142 wstrzymywania si\u0119 od wszelkich s\u0105d\u00f3w oraz niewzruszono\u015bci jako idea\u0142u etycznego. Sam Pirron by\u0142 kap\u0142anem w swej rodzinnej Elidzie, co w po\u0142\u0105czeniu z jego indyjskimi inspiracjami mo\u017ce sugerowa\u0107, i\u017c postawa sceptycka nie by\u0142a dla\u0144 celem samym w sobie, tylko narz\u0119dziem prze-miany \u015bwiadomo\u015bci, nakierowanym, by\u0107 mo\u017ce, na wy\u017csze cele duchowe.<\/p>\n\n\n\n

5. Neoplatonizm – 29.09.2021r.<\/strong><\/span><\/em><\/p>\n\n\n\n

Przedmiotem wyk\u0142adu jest staro\u017cytna filozofia grecka w czwartym okresie jej dziej\u00f3w, zwanym okresem Cesarstwa Rzymskiego, ze szczeg\u00f3lnym naciskiem na neo-platonizm, b\u0119d\u0105cy ostatnim wielkim pr\u0105dem filozoficznym \u015bwiata staro\u017cytnego (powsta\u0142ym w III w. n.e.). Jest on owocem syntezy kilku nurt\u00f3w metafizycznych rozwijaj\u0105cych si\u0119 w I i II w. n.e. (g\u0142. tzw. medioplatonizmu i neopitagoreizmu), kt\u00f3re z kolei by\u0142y jednymi z licznych przejaw\u00f3w odrodzenia religijnego, jakie mia\u0142o w\u00f3wczas miejsce w basenie Morza \u015ar\u00f3dziemnego, promieniuj\u0105c zw\u0142aszcza z Aleksandrii, b\u0119d\u0105cej \u00f3wczesnym \u201eskrzy\u017cowaniem \u015bwiata\u201d. (Do innych znacz\u0105cych przejaw\u00f3w mo\u017cna zaliczy\u0107 nowe ruchy religijno-ezoteryczne w rodzaju hermetyzmu czy gnostycyzmu, popularno\u015b\u0107 wschodnich kult\u00f3w misteryjnych oraz post\u0119puj\u0105c\u0105 ekspansj\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwa.) Zar\u00f3wno medioplatonizm, jak i neopitagoreizm nawi\u0105zywa\u0142y do swych macierzystych tradycji filozoficznych, cho\u0107 zarazem je modyfikowa\u0142y i rozwija\u0142y. Medio-platonicy znani s\u0105 m.in. z tw\u00f3rczej recepcji plato\u0144skiej teorii idei: pojmowali oni idee jako my\u015bli tzw. pierwszego Boga (przypominaj\u0105cego pod wieloma wzgl\u0119dami arystotelesowskiego Nieruchomego Poruszyciela, kt\u00f3ry jest wed\u0142ug Arystotelesa \u201emy\u015bl\u0105 my\u015bl\u0105c\u0105 siebie\u201d, kontempluj\u0105c\u0105 wy\u0142\u0105cznie to, co najlepsze). Z kolei w neopitagoreizmie \u2013 odwrotnie do starego pitagoreizmu, kt\u00f3ry by\u0142 jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych inspiracji p\u00f3\u017anego Platona \u2013 obecne by\u0142y liczne w\u0105tki medioplato\u0144skie.<\/p>\n\n\n\n

Neoplatonizm, mimo swego bezsprzecznie plato\u0144skiego rdzenia, by\u0142 nurtem, w kt\u00f3rym obecne by\u0142y tak\u017ce elementy innych szk\u00f3\u0142 filozoficznych, m.in. neopitagorejskie i arystotelesowskie, a nawet stoickie. Z czasem sk\u0142adnik spekulatywny zosta\u0142 w nim uzupe\u0142niony przez sk\u0142adnik religijny (kt\u00f3rego misteryjnym wyrazem by\u0142a praktyka tzw. teurgii), co uczyni\u0142o z neoplatonizmu pr\u00f3b\u0119 stworzenia syntezy ca\u0142ej poga\u0144skiej duchowo\u015bci, podj\u0119t\u0105 w obliczu g\u0142\u0119bokiego kryzysu poga\u0144stwa oraz zataczania coraz szerszych kr\u0119g\u00f3w przez chrze\u015bcija\u0144stwo. Pr\u00f3ba ta ostatecznie zako\u0144czy\u0142a si\u0119 niepowodzeniem, jednak sam neoplatonizm przetrwa\u0142, zostaj\u0105c schrystianizowany przez chrze\u015bcija\u0144skich my\u015blicieli p\u00f3\u017anej staro\u017cytno\u015bci (Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a), i w takiej postaci rozwija\u0142 si\u0119 dalej w \u015bredniowieczu. Neoplatonizm poga\u0144ski obejmowa\u0142 wiele szk\u00f3\u0142 i mia\u0142 wielu wybitnych przedstawicieli, sam wyk\u0142ad koncentruje si\u0119 jednak na postaci uznawanej za tw\u00f3rc\u0119 tego nurtu, czyli na Plotynie (ok. 204-270 n.e.).<\/p>\n\n\n\n

Jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych cech metafizyki neoplato\u0144skiej jest postrzeganie rzeczywisto\u015bci ponadzmys\u0142owej przez pryzmat podzia\u0142u na tzw. trzy boskie hipostazy. Historycy filozofii przyjmuj\u0105 zazwyczaj, \u017ce teoria hipostaz w najczystszej postaci wyst\u0119puje u Plotyna, jednak nie nale\u017cy zapomina\u0107, \u017ce by\u0142a ona systematyzacj\u0105 poszukiwa\u0144 prowadzonych przez medioplatonik\u00f3w i neopitagorejczyk\u00f3w, a tak\u017ce, \u017ce w toku rozwoju poga\u0144skiego neoplatonizmu podlega\u0142a ona dalszym modyfikacjom. Zawsze jednak zachowywano trzon w postaci wspomnianego tr\u00f3jpodzia\u0142u, obejmuj\u0105cego trzy g\u0142\u00f3wne poziomy \u015bwiata duchowego: Jedno (Hen<\/em>), Umys\u0142 (Nous<\/em>) i Dusz\u0119 (Psyche<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

Jedno jest Boskim \u017ar\u00f3d\u0142em wszechrzeczy. Jako zasada absolutnie pojedyncza znajduje si\u0119 ponad bytem i ponad racjonalnym poznaniem, mo\u017ce zatem by\u0107 opisywana jedynie w spos\u00f3b negatywny. Plotyn w ramach swej koncepcji Jedna dokonuje wy\u0142o-mu w my\u015bleniu charakterystycznym dla Grek\u00f3w (kt\u00f3rzy, poza paroma wyj\u0105tkami, na og\u00f3\u0142 uwa\u017cali to, co doskona\u0142e za co\u015b sko\u0144czonego) i okre\u015bla je jako niesko\u0144czone pod wzgl\u0119dem mocy. Niesko\u0144czona moc Jedna sprawia, \u017ce najwy\u017csza zasada \u201eprzelewa si\u0119\u201d, tj. z konieczno\u015bci promieniuje poza siebie, co prowadzi do powstawania ni\u017cszych poziom\u00f3w rzeczywisto\u015bci. Ka\u017cdy poziom powstaje wed\u0142ug triadycznego schematu, obejmuj\u0105cego trwanie skutku w przyczynie, wy\u0142onienie si\u0119 skutku z przyczyny (tzw. emanacja) oraz ponowny zwrot skutku ku przyczynie, od kt\u00f3rej skutek doznaje okre\u015blenia. W taki spos\u00f3b Umys\u0142 zostaje wyemanowany z Jedna, natomiast Dusza \u2013 z Umys\u0142u.<\/p>\n\n\n\n

Hipostaza Umys\u0142u jest to\u017csama z plato\u0144skim \u015bwiatem idei. Jest to poziom, na kt\u00f3rym manifestuje si\u0119 po raz pierwszy wielo\u015b\u0107, czego wyrazem jest sama aktywno\u015b\u0107 Umys\u0142u, kt\u00f3ry kontempluj\u0105c siebie samego dzieli si\u0119 w sobie na podmiot i przedmiot poznania (tudzie\u017c: na podmiot, przedmiot i samo poznanie). Dusza z kolei dzieli si\u0119 na dwie g\u0142\u00f3wne cz\u0119\u015bci: wy\u017csz\u0105, istniej\u0105c\u0105 w \u015bwiecie duchowym i kontempluj\u0105c\u0105 Umys\u0142 (a tak\u017ce b\u0119d\u0105c\u0105 macierz\u0105 dla dusz jednostkowych), oraz ni\u017csz\u0105, czyli tzw. dusz\u0119 \u015bwiata, tworz\u0105c\u0105 i porz\u0105dkuj\u0105c\u0105 kosmos zmys\u0142owy. U pod\u0142o\u017ca tego ostatniego istnieje natomiast tzw. materia, wyznaczaj\u0105ca doln\u0105 granic\u0119 procesu emanacji. Materia sama w sobie jest bliska niebytowi, gdy\u017c jest nieokre\u015blona i amorficzna, pozbawiona wszelkiej tre\u015bci (dlatego te\u017c Plotyn uznaje j\u0105 za zasad\u0119 z\u0142a); okre\u015blaj\u0105 j\u0105 ju\u017c tylko \u201eostatki \u015bwiata umys\u0142owego\u201d rozsiewane przez dusz\u0119 \u015bwiata (b\u0119d\u0105ce analogonami arystotelesowskich form).<\/p>\n\n\n\n

Kosmos zmys\u0142owy jest w metafizyce neoplato\u0144skiej jedynym poziomem rzeczywisto\u015bci, na kt\u00f3rym manifestuje si\u0119 z\u0142o. Istnienie tego kosmosu (i inkarnowanie si\u0119 w nim dusz) t\u0142umaczy si\u0119 konieczno\u015bci\u0105 zrealizowania pe\u0142ni tw\u00f3rczego potencja\u0142u Ab-solutu, jednak by\u0107 mo\u017ce najbardziej przekonuj\u0105ca jest poczyniona przez Plotyna uwaga, \u017ce tylko do\u015bwiadczenie z\u0142a mo\u017ce uczyni\u0107 dusz\u0119 \u015bwiadom\u0105 dobra (i w konsekwencji sprawi\u0107, by mog\u0142a wybra\u0107 dobro w spos\u00f3b wolny). Nie zmienia to jednak faktu, \u017ce zst\u0105pienie dusz w cia\u0142a jest wydarzeniem na wskro\u015b tragicznym, dlatego te\u017c g\u0142\u00f3wnym celem, jaki przed cz\u0142owiekiem stawia neoplatonizm jest wyzwolenie z upad\u0142ej kondycji i powr\u00f3t do boskiej ojczyzny. Cz\u0119\u015bciowa realizacja tego celu jest mo\u017cliwa jeszcze za \u017cycia: dzi\u0119ki praktyce moralnego oczyszczenia i kontemplacji (mo\u017cliwej dzi\u0119ki te-mu, \u017ce cz\u0142owiek jako mikrokosmos jest odbiciem \u015bwiata duchowego). Szczytem owej kontemplacji, b\u0119d\u0105cej stopniowym uwalnianiem \u015bwiadomo\u015bci od kolejnych poziom\u00f3w bytu, jest za\u015b niewyra\u017calne mistyczne zjednoczenie z samym Jednem.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Cykl wyk\u0142ad\u00f3w Pana dr Paw\u0142a \u0141ugiewicza 1. Pocz\u0105tki filozofii staro\u017cytnej – 1.09.2021r. Przedmiotem wyk\u0142adu jest staro\u017cytna filozofia grecka w pierwszym okresie jej dziej\u00f3w, zwanym przedsokratejskim […]<\/a><\/p>\n<\/div>","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_vp_format_video_url":"","_vp_image_focal_point":[],"footnotes":""},"class_list":["post-2079","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/2079","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2079"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/2079\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2084,"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/2079\/revisions\/2084"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/xonit.eu\/utwswce\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2079"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}