Kult zmarłych w Polsce i na świecie

W dniu 25.10.2023 r. wysłuchaliśmy wykładu mgr Mariana Piegzy pt. :
„Kult zmarłych w Polsce i na świecie”.

     Przy klasztorze w Rudach Raciborskich na tablicy widnieje napis „Nie przegap wieczności”,

w Wadowicach przed bazyliką  tablica  ” Czas ucieka wieczność czeka”.

W różnych religiach panuje przekonanie, że po śmierci istnieje życie.

W starożytności na terenie obecnego Egiptu przeprowadzano balsamowanie zwłok,
co było udziałem bogatych osób, ponieważ wierzono, że dobrze zachowane ciało jest gwarancją życia wiecznego.

W Chinach twierdzono, że po śmierci człowiek może zachować pozycję społeczną
i przywileje, jakimi cieszył się za życia. Dlatego w obu kulturach chowano zmarłych
z całym dobytkiem

i insygniami władzy.

Słowianie obchodzili wiele świąt, ale do najbardziej znanych należały: Zielone Świątki, Dożynki i Dziady, które były kultem obchodzonym raczej w domu; w późniejszym czasie  zostało zmienione w Zaduszki i Uroczystość Wszystkich Świętych. Wierzono, że w tym czasie dusze zmarłych powracają do swoich domostw. Powszechne odwiedzanie cmentarzy zaczęło się dopiero w XIX wieku.

Ludwik Pasteur (1822-18950)  stwierdził, że „Mało wiedzy oddala od Boga, a dużo wiedzy – sprowadza do Niego z powrotem”.

Przejście do innego życia jest zazwyczaj przerażające. Brigitte Bardot twierdziła, że: „Lepiej być starą niż martwą”.

Memento mori (łac. Pamiętaj o śmierci), W IV wieku n.e. rozwinął się na Środkowym Wschodzie rygorystyczny ruch ascezy; Mesalianie – nazwa  pochodzi od syryjskiego słowa oznaczającego „modlących się”, czyli tych, którzy zajmowali się wyłącznie modlitwą.
Na ziemi jesteśmy po to, żeby cierpieć. Szczęście osiągniemy dopiero po śmierci. Praktyki te miały przypomnieć człowiekowi, że to sam Bóg jest źródłem jego szczęścia.

Kaplica Czaszek w Kudowie Zdroju (Czermna). Zbudowana w latach 1776-1784. Ściany

i sklepienie wnętra kaplicy pokrywa około 3 tysięcy ciasno ułożonych czaszek i kości ludzkich, ofiar wojen oraz epidemii chorób zakaźnych. Dalsze 20-30 tysięcy szczątków leży w krypcie pod kaplicą.

W Kaplicy Czaszek w Kutnej Horze znajdują się szczątki 40-70 tysięcy ofiar epidemii dżumy z XIV w., wojen husyckich z XV w. oraz wojny trzydziestoletniej w XVII w. Kutnohorskie ossuarium nie pełni funkcji sakralnych, jest ekscentryczną atrakcją turystyczną.

   W Katakumbach Kapucynów w Palermo na Sycylii znajduje się około 8000 mumii, osób duchownych i świeckiech. Zmumifikowane ciała są w całości ubrane: stoją, leżą lub wiszą na ścianach. Podzielone są według płci i pozycji społecznej, np. prałaci, kupcy, profesorowie, mieszczanie, dziewice, całe familie i małe dzieci. Pierwszych zmarłych pochowano tam w XVI wieku, zaś jedną z ostatnich była dwuletnia Rosalia Lombardo nazywana Śpiącą Królewną

w szklanej trumience, która spoczęła w katakumbach w latach dwudziestych XX wieku.

W latach 1573-1578 Joannici zbudowali konkatedrę św. Jana w Valletcie na Malcie. Prosta fasada świątyni kontrastuje z jej niezwykle bogatym wnętrzem: pełnym blasku, obrazów, rzeźb, gobelinów, malunków, znajduje się tam słynny obraz Caravaggia „Ścięcie św. Jana Chrzciciela”. Zachwycają marmurowe mozaiki na podłodze. W podziemiach spoczywa blisko czterystu rycerzy oraz mistrzów zakonnych.

Luteranie nie obchodzą kultu zmarłych. Nie modlą się za dusze zmarłych, gdyż wierzą,
że nie wpływa to na sytuację zmarłego.

Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP  w dniu 1 listopada obchodzi dwa święta: Pamiątkę Świętych Pańskich oraz Pamiątkę Umarłych.

Kalwini gromadzą się w Dzień Zaduszny na okolicznościowym nabożeństwie przy cmentarnej kaplicy.

Prawosławni i grekokatolicy przynoszą na groby produkty żywnościowe..

We Francji Dzień Wszystkich Świętych jest wolny od pracy. Francuzi odwiedzają groby bliskich, przynoszą żywe kwiaty i wieńce, zapalają świece (nie zapalają zniczy). Dla przypomnienia, Dzień WszystkichŚwiętychzostał tymczasowo zniesiony podczas rewolucji francuskiej, a następnie przywrócony w 1802 roku przez Napoleona.

W Hiszpanii obchodzi się święto Todos los Santos. Każda prowincja ma swoje zwyczaje; organizuje się procesje, fiesty i targowiska. Odbywają się rodzinne spotkania na cmentarzu. Charakterystyczne słodycze sprzedawane tego dnia to marcepanowe kości świętych oraz marcepanowe szyszki otoczone orzechami pinii (empinofados).

W Niemczech protestanci obchodzą  Totensonntag, przypadający w ostatnią niedzielę roku kościelnego. Katolicy obchodzą Allerheiligen  – Wszystkich Świętych w dniu 1 listopada. Jest to dzień wolny od pracy tylko w 5- ciu z 16-tu krajów związkowych.

W prawosławnej Bułgarii nie obchodzi się dnia Wszystkich Świętych, ale wspomina się Zaduszki Archanielskie, które przypadają w sobotę poprzedzającą Święto Zmarłych. Przy grobie zapala się świece, a także polewa się winem, co ma symbolizować krew Chrystusa, przynosi się czereśnie, częstuje się jedzeniem.

W Meksyku Święto Zmarłych znane jest jako Dia de los Muertos. Jest to niezwykle barwn
i wesołe święto. Na dwa tygodnie przed świętami pojawiają się w sprzedaży szkieleciki, trupie czaszki, maski śmierci i upiorów.  W domach tworzy się ołtarzyki ze zdjęciami zmarłych bliskich, figurkami świętych i aniołków; przygotowuje się stroje, piecze ciasta, sprząta i bawi się.

W dniu 31 października rodziny spotykają się na wspólnej kolacji.

Obchody są podzielone na dwie części. W pierwszej 31 października i na 1 listopada obchody poświęcone są zmarłym dzieciom, a w drugiej części dorosłym (1/2 listopada).

1 listopada rodziny udają się na cmentarz, aby ozdobić groby kwiatami i wieńcami z liści palm.

Dbałość o grób to sprawa honoru żyjącej rodziny.

Święto Zmarłych w Ekwadorze jest równoznaczne z jedzeniem. Wiele rodzin zasiada przy suto zastawionym stole, gdzie króluje tradycyjny chleb tzw. guaga, który najczęściej występuje w kształcie dziecka, napój z fioletowej kukurydzy, jeżyn i innych owoców.
W niektórych regionach można zauważyć ludzi grających w kości. Jest to forma porozumiewania się ze zmarłymi. Każdy wyrzucony numer odczytywany jest jako potrzeby lub zarzuty.

Na Filipinach w dniu 1 listopada mieszkańcy udają się na cmentarze, odwiedzają groby bliskich, składają na nich zapalone świece, kwiaty i pożywienie. Niektórzy dekorują groby barwnymi ozdobami, balonami. Większość filipińskich rodzin spędza na cmentarzu wiele godzin, biesiadując.

W miasteczku Sagada, położonym na filipińskiej wyspie Luzon w górskiej prowincji Ifugao,  funkcjonuje osobliwy zwyczaj zawieszania trumien na skalnych ścianach; społeczność Igorotów wierzy, że zmarli umieszczeni na skałach, dzięki mniejszemu dystansowi do nieba, szybciej tam się znajdą.

Japońskie święto ku czci zmarłych dusz znane jako O – bon, ma tradycję 500 lat. Duchy zmarłych, które przybywają do swoich rodzin witane są latarniami zapalanymi u progów domów tzw. ognie powitalne. Uroczystość, w zależności od regionu, odbywa się  w połowie lipca lub sierpnia  i trwa zwykle trzy dni. Duchy przebywają z rodzinami do 15 sierpnia, po czym są odprowadzane za pomocą „ogni pożegnalnych” – okuribi. Czasami okuribi przyjmują formę łódeczek z ofiarami, latarenkami, puszczanymi nocą na rzekę.

Od maja do września, na obszarze Płaskowyżu Centralnego Madagaskaru mieszkańcy biorą udział w ceremonii zwanej famadihana – „obracanie zmarłych”- tak można przetłumaczyć nazwę tego zwyczaju; odbywa się przeważnie 5-8 lat po śmierci, a datę wyznacza wróżbita. Bliscy wyciągają ciało z grobu i obnoszą je po domostwie i okolicach w tanecznym rytmie, aby pokazać nieboszczykowi co się zmieniło od czasu jego śmierci. Wymienia się całun, w który owinięte jest ciało, odbywają się przemowy i uczty trwające od 1- 6  dni. Końcową fazą jest złożenie zmarłego do grobu.

W Gruzji, warto odwiedzić choć raz jedną z nekropolii, aby zobaczyć butelki wina „czuwające” przy grobach, na specjalnych stoliczkach. Dzień pamięci o zmarłych, przypadający w Poniedziałek Wielkanocny, jest kulminacją spotkań z bliskimi. Oprócz wina przynosi się jedzenie i delikatnie rzuca się na grób wielkanocne jajka   

W miastach chińskich nie ma cmentarzy. Mieszkańcy Pekinu mówią, że cena ziemi jest zbyt wysoka, a szczątki zmarłych rozpyla się na łąkach lub trzyma w domu. Na wsiach można spotkać pojedyncze nagrobki ustawione zgodnie z zasadami feng-shui. Na święto zmarłych przypadające dwa razy do roku Chińczycy zostawiają na grobach palące się kadzidełka. Ich dym ma za zadanie łączyć się z duchami przodków.

W USA, Wielkiej Brytanii, Irlandii, Kanadzie w nocy z 31 października na 1 listopada obchodzone jest święto Halloween. To święto stało się zabawą dla dzieci i dorosłych, którzy przebierają się, chodzą od domu do domu i zbierają cukierki. Nieodłącznym elementem Halloween jest wydrążona dynia z zapaloną świeczką w środku. To święto pozbawione jest duchowości.

W Holandii dzień zmarłych obchodzi się 4 maja i składa kwiaty, choć głównie nie na grobach,

 a przy pomnikach oraz w miejscach historycznych.

W Islamie kult zmarłych jest całkowicie zakazany przez prawo islamskie (Szariat).
W islamie grób to dół wykopany w ziemi. Nauki Proroka Muhammada zabraniały wznoszenia nagrobków i grobów ponad poziom ziemi.

W Judaizmie, wyznawcy wspominają zmarłych w rocznicę śmierci, kiedy to na 24 godziny zapalają specjalną świecę (jorcajtowa) aby uczcić pamięć zmarłego, a synowie odmawiają Kadisz.

Romowie obchodzą Dzień Wszystkich Świętych oraz Dzień Zaduszny w gronie rodzinnym w bardzo uroczysty sposób. Kobiety dekorują groby kwiatami ciętymi i roślinami
w doniczkach. Grób ma wyglądać wytwornie i bogato. Pobyt na cmentarzu traktowany jest często jako pewnego rodzaju odwiedziny znajomego. Jeżeli Romowie piją alkohol na cmentarzu , to tylko w ilościach symbolicznych, gdyż stanowi to  rytuał. Polega on na tym, że ktoś z Romów nalewa wódki do kieliszka, upija odrobinę alkoholu, a resztę wylewa na grób mówiąc – „Niech mu ziemia lekką będzie”.

Na zakończenie wykładowca zacytował  myśli słynnych osób:

– Louis de Funes (1914-1983) zapytany o to, co chciałby usłyszeć od Boga po śmierci, odpowiedział:  „Wszyscy, których znasz, są w salonie, czekają na ciebie od dawna,
od bardzo dawna.”

– Teresa Lipowska: „Śmierci bliskich trzeba się nie tyle uczyć, ile się do niej przygotowywać, przyzwyczajać do myśli o braku drugiej osoby, nie wtedy kiedy jest chora i powoli ją tracimy, ale dużo wcześniej. Śmierć to rzecz naturalna, jest nam przypisana,
a pełnia szczęścia nie trwa wiecznie.  Źródło – „Magazyn Familia 23.10.2010.

– Tadeusz Woźniak za utwór „Zegarmistrz światła”, otrzymał nagrodę główną w Opolu
w 1972 r.  zaprezentował  metaforyczny utwór o śmierci z akcentami optymizmu
w słowach: będę jasny i gotowy, bez tragizowania ale z powagą w wykonaniu.

Słuchacze UTW w Świętochłowicach z zainteresowaniem wysłuchali wykładu

mgr Mariana Piegzy i chętnie będą uczestniczyć w następnym spotkaniu.

Opracował:  Henryk Duda