Jak rodziła się piękna panna na wydaniu – powieść

W środę 06.11.2019 r. wykład pt. „Jak rodziła się piękna panna na wydaniu – powieść” wygłosił dr Marek Kulisz reprezentujący Instytut Kultur i Literatur Anglojęzycznych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.
Powieść to gatunek literatury pięknej, utwór opisujący zwykle rozbudowany ciąg zdarzeń.
Pierwsze powieści powstały już w czasach antycznych (niezmiernie rzadko).
Ogniwem rozwoju gatunku był średniowieczny epos rycerski. W okresie renesansu ważną powieść napisał Francois Rabelais (Gargantua i Pantagruel), w okresie baroku Miguel de Cervantes (Don Kichot).
Powieść jako odrębny gatunek wykrystalizowała się w Anglii. Pionierami byli Daniel Defoe (Robinson Crusoe), Jonathan Swift (Podróże Guliwera), Henry Fielding Przygody Toma Jonesa). Pierwsza polska powieść to Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki (1775 r.) autorstwa Ignacego Krasickiego. W XIX wieku wykształcił się model powieści realistycznej z fabułą opartą na przebiegu akcji, z nadrzędną pozycją wszechwiedzącego narratora np. Honoriusz Balzac(Ojciec Goriot), Stendhal (Czerwone i czarne), Eliza Orzeszkowa (Nad Niemnem).
W drugiej połowie XIX wieku ograniczono rolę narratora i do głosu dopuszczono postaci powieściowe, np. Gustaw Flaubert (Pani Bovary), Fiodor Dostojewski (Zbrodnia i kara).
Do końca XVIII w można się było domyślić kto jest autorem książki. Pisali bowiem tylko arystokraci. Życie klas niższych ich nie interesowało.
Jeżeli weźmiemy pod uwagę opis dnia codziennego to w literaturze wyodrębniamy tylko dwa okresy:

  • do rewolucji przemysłowej (do pierwszej połowy XIX wieku)
  • po rewolucji przemysłowej.

W pierwszym okresie pozycja człowieka zależała od tego w której grupie się urodził (arystokracja, szlachta, mieszczaństwo, chłopstwo) i ile ziemi posiadał. Władcy dbali o to, aby żaden magnat nie miał więcej ziemi od nich. Obowiązywał kodeks rycerski – zbiór sztywnych zasad, które zawsze muszą być przestrzegane (nieważne czy to się opłaca, czy nie).
Uważano, że wszystko co dotyczy ludzkiego życia opisano w biblii i tylko to jedynie można przerabiać. Dlatego opisywano wielkie wydarzenia, wojny, bohaterów do naśladowania (Achilles, Roland). Obowiązywała lojalność wobec osoby (króla, księcia, lorda).
W drugim okresie dominuje utylitaryzm – robimy to co się nam opłaca. Trzeba się dostosowywać.
Indywidualizm burżuazyjny – samemu można się wszystkiego nauczyć i zdobyć pieniądze np. Wokulski w „Lalce”, Robinson Crusoe.
Obecnie czytając Lalkę jesteśmy po stronie Wokulskiego, a nie Izabeli Łęckiej. Myślimy jaka ona dziwna, o co jej chodzi? Gdyby tę książkę czytał arystokrata 150 lat temu to być może pomyślałby- czego ten dorobkiewicz z niższej sfery szuka na salonach. A te pieniądze zdobyte na wojnie – tego nie można akceptować. Nam to jakoś obecnie nie przeszkadza. Widać wyraźnie, że kończą się rządy arystokracji .
W USA Beniamin Franklin rozpropagował hasło „Bóg pomaga tym, co sami sobie pomagają” (Ezop). W musicalu Skrzypek na dachu ( Szolem Alejchem- Dzieje Tewji Mleczarza) pieniądze decydują o życiu, gdyby je posiadał jego pozycja znacznie by wzrosła, w każdym kontekście.
Jeszcze dobitniej rządy pieniądz pokazuje „Ziemia obiecana” Władysława Reymonta i film Andrzeja Wajdy.
W drugim okresie powieść tworzyła głównie burżuazja. Sztuka miała odzwierciedlać życie i stała się towarem. Życie burżuazji , ich system wartości najlepiej pokazuje „Saga rodu Forsyte’ów” (autor – John Galsworthy). Język powinien być potoczny związany z codziennością. Dominował realizm, powieść opisywała cały przekrój społeczny. Zmieniono sposób pisania. Za królowej Wiktorii w Anglii wprowadzono powszechne szkolnictwo. Krąg odbiorców znacznie się poszerzył. Pojawiła się prasa. Charles Dickens pisał do gazet powieści w odcinkach. Miał początek, a następnie wsłuchując się w głosy odbiorców mógł modyfikować dalszy ciąg. Pojawiają się bardzo dokładne i szeroki opisy przyrody, miasta itp.(najlepsze opisy Londynu znajdują się w powieściach Dickensa)
Bohaterowie mają własne imię i nazwisko. Triumfy odnosi powieść historyczna np. Walter Scott (Rob Roy, Ivanhoe), Henryk Sienkiewicz (Quo vadis ).
W XX wieku nastąpiło odejście od chronologicznego prezentowania zdarzeń, zamkniętej kompozycji i wszechwiedzącego narratora np. Józef Korzeniowski Konrad (Jądro ciemności).
W powieści szukamy związku przyczynowo skutkowego. Standardowym przykładem jest powieść detektywistyczna. Należało ułatwić identyfikację z bohaterem. Książka, film powinny wciągać czytelnika, widza.
Spotykamy naturalizm (Emil Zola), modernizm (Henry James, J. Conrad, Stefan Żeromski), powieść psychologiczna (Marcel Proust), egzystencjalizm (Jean-Paul Sartre).
Obecnie funkcje opowiadania przejęła telewizja (telenowele). Dziwne jest , że przeciętny człowiek, żyje monotonnie w ciągu tygodnia (dom- praca-dom-telewizja -sen) i po powrocie do domu ogląda tą codzienność jeszcze raz w telewizji.
Słuchacze z ciekawością wysłuchali wykładu pana dr Marka Kulisza. Mamy nadzieję na spotkanie „literackie” również w następnym semestrze.

autor: Henryk Duda